BÀI THƠ LẠ NHẤT...

TS. TRẦN VĂN CƯỜNG GỬI CHÚNG TÔI BÀI VIẾT "TRAU DỒI VỐN CỔ DÂN TỘC". CHÚNG TÔI THẤY 128 BÀI THƠ TRONG MỘT BÀI THƠ. NÊN XIN ĐẶT LẠI NHAN ĐỀ "BÀI THƠ LẠ NHẤT"

TRAU DỒI VỐN CỔ DÂN TỘC

Tg: Trần Văn Cường

Vương triều nhà Nguyễn cũng có một đóng góp không nhỏ cho thơ văn.
Mười ba đời vua của triều Nguyễn ai ai cũng có niềm yêu thích đặc biệt với thi ca.
Trong số đó, vua Thiệu Trị (hay Nguyễn Phúc Miên Tông) (1807 ÷ 1847) là một
trong những “ông vua làm thơ” nổi tiếng. Tác phẩm đặc biệt nhất của ông chính
là bài thơ “Vũ trung sơn thủy” (Non nước trong mưa) được khảm xà cừ trên hai
bức vách gỗ của cung điện Long An (Huế).
Bài thơ được làm theo thể hồi văn thi, tức là đọc xuôi hay đọc ngược thì
câu thơ, bài thơ đều có nghĩa. Thể loại này chú trọng kỹ xảo sử dụng từ ngữ, một
tác phẩm chỉ có số lượng từ nhất định nhưng lại có thể thay đổi trật tự từ một cách
linh hoạt để đọc theo nhiều cách khác nhau.
Năm 1995 nhà nghiên cứu Hán Nôm Nguyễn Tân Phong tìm ra đúng 64
cách. Năm 1998, Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn tìm thêm 64 cách nữa, tức là tới 128
bài trên một bài thơ. Như vậy là bài thơ với chỉ 56 chữ Hán nhưng lại có đến 128
cách đọc với các kiểu liên hoàn vô cùng phức tạp: liên hoàn thẳng, liên hoàn vòng
quanh, liên hoàn một chiều, liên hoàn hai chiều, liên hoàn đối xứng và không đối
xứng…

Nguyên tác bài thơ chữ Hán của Vua Thiệu Trị và bản dịch của Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn
Trong tài liệu [2] với 450 trang sách, giáo sư nguyễn Tài Cẩn đã mổ xẻ,
phân tích kỹ lưỡng bài thơ này và phát hiện thủ pháp chính đã làm nên sự độc
đáo của bài thơ đường luật này là:
- Thuận nghịch độc bốn chiều
- Bốn cặp đối
- Bốn cặp thủ vĩ tứ vận đồng âm
Nhờ có cấu trúc đặc biệt như trên nên cặp đối nào cũng có thể đóng vai trò
Đề, Thực, Luận, Kết bằng cách thay đổi các kiểu hoán vị và đọc từ trên xuống
hoặc từ dưới lên, đọc từ trái sang phải và từ phải sang trái đều được.
Học tập vốn cổ của các bậc tiền bối, nhân dịp kỷ niệm 25 năm thành lập
CLB thơ văn di sản truyền thống Hán Nôm "Hồn Bút Đông Đô" tôi đã tập làm
một bài thơ Thất ngôn bát cú theo đúng thủ pháp nói trên và cũng đạt được 128
cách đọc ! Xin trình làng như sau:

25 NĂM HỒN BÚT ĐÔNG ĐÔ

(Tứ đối + TNĐ bốn chiều + Bốn cặp thủ vĩ tứ vận đồng âm = 128 cách đọc)

2

(1) Đọc xuôi từ trái sang phải, từ trên xuống dưới:

Đối 1 Quà trao bạn phú thơ say đắm
1 2 Sách tặng người văn bút mến thương
Đối 3 Hoa nụ điểm trang tươi áo thắm
2 4 Cảnh phông tô vẽ đẹp môi hường
Đối 5 Ca từ khởi tạo lòng thông cảm
3 6 Phách trống giao hòa dạ vấn vương
Đối 7 Tha thiết nghĩa tình mừng phúc ấm
4 8 Hạnh vinh khang thọ chúc xuân trường

(2) Đọc xuôi (1) từ trái sang phải, từ dưới lên trên:

Đối 8 Hạnh vinh khang thọ chúc xuân trường
1 7 Tha thiết nghĩa tình mừng phúc ấm
Đối 6 Phách trống giao hòa dạ vấn vương
2 5 Ca từ khởi tạo lòng thông cảm
Đối 4 Cảnh phông tô vẽ đẹp môi hường
3 3 Hoa nụ điểm trang tươi áo thắm
Đối 2 Sách tặng người văn bút mến thương
4 1 Quà trao bạn phú thơ say đắm

(3) Đọc ngược (1) từ dưới lên trên, từ phải sang trái:

Đối VIII Trường xuân chúc thọ khang vinh hạnh
1 VII Ấm phúc mừng tình nghĩa thiết tha
Đối VI Vương vấn dạ hòa giao trống phách
2 V Cảm thông lòng tạo khởi từ ca
Đối IV Hường môi đẹp vẽ tô phông cảnh
3 III Thắm áo tươi trang điểm nụ hoa
Đối II Thương mến bút văn người tặng sách
4 I Đắm say thơ phú bạn trao quà

(4) Đọc ngược (2) từ dưới lên trên, từ trái sang phải:

Đối I Đắm say thơ phú bạn trao quà
1 II Thương mến bút văn người tặng sách
Đối III Thắm áo tươi trang điểm nụ hoa
2 IV Hường môi đẹp vẽ tô phông cảnh
Đối V Cảm thông lòng tạo khởi từ ca
3 VI Vương vấn dạ hòa giao trống phách
Đối VII Ấm phúc mừng tình nghĩa thiết tha
4 VIII Trường xuân chúc thọ khang vinh hạnh
Đối với mỗi kiểu bài từ (1) đến (4) ta sẽ tạo được 8 kiểu hoán vị trượt các
cặp đối theo bảng 1 để được 4x8 = 32 bài Thất ngôn bát cú.

3

Bảng 1
I II III IV V VI VII VIII
Đối 1 Đối 2 Đối 3 Đối 4 Đối 4 Đối 3 Đối 2 Đối 1
Đối 2 Đối 3 Đối 4 Đối 1 Đối 3 Đối 2 Đối 1 Đối 4
Đối 3 Đối 4 Đối 1 Đối 2 Đối 2 Đối 1 Đối 4 Đối 3
Đối 4 Đối 1 Đối 2 Đối 3 Đối 1 Đối 4 Đối 3 Đối 2
Bỏ đi hai từ đầu câu, ta sẽ được bốn bài Ngũ ngôn bát cú. Áp dụng các
kiểu hoán vị tương tự theo Bảng 1, ta sẽ được 4x8 = 32 bài Ngũ ngôn bát cú .
Như vậy, tổng số bài bát cú đọc được sẽ là : 32 + 32 = 64 bài.
Biết rằng, mỗi bài Bát cú có thể tách ra thành bốn bài Tứ tuyệt. Mỗi bài tứ
tuyệt sẽ được hoán vị theo bảng 2 (sau khi loại bỏ các tổ hợp trùng lặp) để đọc
thành 8 bài tứ tuyệt.
Bảng 2
I II III IV V VI VII VIII
D1D2 D2D3 D3D4 D4D1 D4D3 D3D2 D2D1 D1D4
Như vậy, ta sẽ tạo được tương ứng 4x8 = 32 bài Thất ngôn tứ tuyệt và 4x8 = 32
bài Ngũ ngôn tứ tuyệt. Như vậy, tổng số lượng bài tứ tuyệt đọc được sẽ là 32 +
32 = 64 bài.
Tóm lại, ta sẽ có 64 + 64 = 128 cách đọc bài thơ này.

Tác giả bài viết: TS Trần Văn Cường, thành viên CLB "Hồn Bút Đông
Đô" và CLB Thơ dịch HNV Hà Nội.
Tài liệu tham khảo:
1. http://tapchisonghuong.com.vn/tin-
tuc/p2/c15/n28772/Choi-chu-mot-gia-tri-dinh-cao-trong-tho-tren-kien-truc-
cung-dinh-Hue.html
2.Tìm hiểu kỹ xảo hồi văn liên hoàn trong bài Vũ Trung Sơn Thủy của Thiệu Trị/
Nguyễn Tài Cẩn.- Huế: Nxb. Thuận Hóa, 1998.- 450tr.