12. Bài thơ ĐỘ HÁN GIANG 渡漢江 của Tống Chi Vấn 宋之問 :
Tống Chi Vấn (khoảng 656-712), còn có tên là Thiếu Liên 少連, tự là Diên Thanh 延清, người đất Phần Châu (nay là TP Phần Dương, tỉnh Sơn Tây), lại có thuyết cho là người Hoắc Châu tỉnh Hà Nam. Ông là Thi nhân nổi tiếng đời sơ Đường. Tống Chi Vấn đậu Tiến sĩ khi mới 20 tuổi, tuổi trẻ tài cao, văn hay chữ tốt, nhưng phẩm hạnh thì lại tệ vô cùng, từng tự nguyện tấn cung để làm người tình của Võ Tắc Thiên, nhưng vì có tật miệng hôi, nên không được ân sủng. Tống rất hận về chuyện nầy nên miệng thường ngậm đinh hương để cho thơm. Tống lại hèn hạ a dua đến nổi bưng bô tiểu cho anh em Trương Dịch Chi là những nam sủng hoang dâm vô độ, tàn bạo lộng hành, nên tiếng xấu đồn xa, thiên hạ đều phỉ nhổ. Võ Hậu mất, Tống Chi Vấn bị biếm làm Tham quân đất Long Châu Quảng Đông ngoài Đại Dữu Lãnh. Thời tiết và đời sống khắc nghiệt, nhiều người đã chết vì không quen thủy thổ ở đây, nên tháng mười năm Thần Long nguyên niên (705) Tống vượt qua Đại Dữu Lãnh trốn về Lạc Dương, trên đường qua sông Hán Giang gần Tương Dương quê nhà, viết nên bài thơ Ngũ ngôn tứ tuyệt bất hủ sau đây :
渡漢江 ĐỘ HÁN GIANG
嶺外音書斷, Lãnh ngoại âm thư đoạn,
經冬復歷春。 Kinh đông phục lịch xuân.
近鄉情更怯, Cận hương tình cánh khiếp,
不敢問來人。 Bất cảm vấn lai nhân !
* Chú thích :
- ĐỘ HÁN GIANG 渡漢江 : ĐỘ 渡 có ba chấm Thủy 氵bên trái, nên có nghĩa là "Đi ngang qua ao hồ sông biển". ĐỘ HÁN GIANG là "Qua sông Hán Giang".
- Lãnh Ngoại 嶺外 : là vùng đất hoang vu ngoài Đại Dữu Lãnh 大庾嶺.
- Âm Thư 音書 : Âm là Âm Tín 音訊, là Tin tức. THƯ là Thư Tín 書信, là Thư từ. ÂM THƯ ĐOẠN 音書斷 là Tin tức thư từ đều đoạn tuyệt; là "Không có tin tức thư từ gì cả !"
- 經...歷... Kinh.... Lịch...: là Trải qua... Vượt qua... Kinh đông phục lịch xuân 經冬復歷春 là "Vượt qua mùa đông lại trải qua mùa xuân".
- Khiếp 怯 : là Sợ, ta có từ kép là Khiếp sợ.
- Bất Cảm 不敢 : là Không có can đãm; là Không dám.
* Nghĩa bài thơ :
Qua Sông Hán Giang
Vì ở ngoài vùng Đại Dữu Lãnh hoang vu, nên Không có tin tức thư từ gì cả!
Trải qua mùa đông rồi lại phải trải qua mùa xuân dài dằng dặc. Nay về...
Gần đến quê nhà lại đâm ra lo sợ vẩn vơ, lòng nơm nớp không yên, nên...
Không dám hỏi thăm gì những người quen đến từ quê nhà cả!!!...
Về gần đến quê nhà đáng lẽ phải vui mừng náo nức mới phải, sao tâm trạng
lại nơm nớp lo sợ không yên ? Hai câu "Cận hương tình cánh khiếp 近鄉情更怯, Bất cảm vấn lai nhân 不敢問來人!" là hai câu thơ bất hủ để đời của tác giả, nói lên cái tâm trạng thấp thỏm không yên của một người đi đày lén trốn về quê, nên càng về đến gần nhà càng nơm nớp lo sợ; Không biết do mình làm nên tội mà gia đình có bị ảnh hưởng gì không, gia đình có còn được sống yên ổn không, hay đã nhà tan người mất, lang thang lưu lạc khắp nơi... Lời thơ giản dị chơn chất diễn tả một tâm trạng chân thật rất nhân bản, rất hợp với tình người dễ đánh động lòng cảm thông sâu sắc của người đọc với cỏi lòng tưởng nhớ và lo lắng cho người thân ở quê nhà.
* Diễn Nôm :
ĐỘ HÁN GIANG
Ngoài Lãnh, thơ không, tin bặt,
Qua đông lại trải hết xuân.
Gần nhà lòng thêm nơm nớp...
Chẳng dám thăm hỏi người thân !
Lục bát :
Thơ không, tin bặt, Lãnh xa...
Hết đông lại trải xuân qua bao lần.
Gần nhà nơm nớp cỏi lòng...
Người quen chẳng dám hỏi thăm tin nhà !