GHI CHÉP của NGUYỄN KIM RẪN

MAY MÀ…

                           NGUYỄN KIM RẪN

Năm 1973, trong một lần tranh luận cùng đồng nghiệp,về tiểu sử Nguyễn Trãi, tôi đã viết thư cho GS Bùi Văn Nguyên (thầy dạy Văn học Việt Nam của tôi) để nhờ thầy cho ý kiến. Thầy đã viết thư trả lời, khiến tôi vô cùng cảm kích. Ngoài việc giải đáp cho tôi khá chi tiết về tiểu sử Nguyễn Trãi, thầy còn nhờ tôi đi tìm hiểu thêm những thông tin về đền thờ Triệu Đà  ở vùng tôi đang dạy học. May quá, lớp tôi chủ nhiệm có em nhà ở gần đền. Thế là thầy trò tôi làm một chuyến tham quan ngay. Đền khá cổ kính và đẹp. Tôi vừa quan sát vừa đọc cho các em bức đại tự trên cao: ”Nam bang thủy đế” (Vua đầu tiên của nước Nam) và giải thích: Có thời sử cũ ghi như vậy. Các em còn nhớ trong “Bình Ngô đại cáo”, Nguyễn Trãi cũng đã viết: “Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời gây nền độc lập”…Thú vị thay là trong đền có đôi câu đối của Nguyễn Công Trứ viêt về Triệu Đà cũng ý đó:

“Đương niên qua mã đê Lưu, Hạng;

Tự tích sơn hà triệt Bắc Nam”

(Lúc cầm giáo trên lưng ngựa thì coi thường cả Lưu Bang, Hạng Vũ; Từ thời ông, núi sông phương Bắc phương Nam tách hẳn).

Cụ từ trong đền bước ra thấy tôi đang giảng cho trò thì cảm phục lắm. Cụ ngạc nhiên vì lúc ấy tôi mới 25 tuổi, trẻ măng mà lại đọc được chữ Hán. Cụ mời tôi vào phòng của cụ trong đền trò chuyện. Tôi lợi dụng ngay cơ hội đó để hỏi về Đền Đồng Xâm. Cụ thành thật trả lời:

- Thưa thầy giáo. Tôi chỉ làm việc coi đền thôi, hiểu về Đền và vùng này thầy phải đến gặp cụ lang Miến. Có điều, cụ này kiêu lắm. Thầy muốn nói chuyện được với cụ ấy thì phải chọn ngày đẹp trời và phải cẩn trọng nữa.

Tôi cảm ơn cụ và quyết đến gặp cụ lang Miến

- Một chiều đẹp trời, tôi đến nhờ cụ Từ đẫn nhà cụ. Nghe cụ từ gọi, cụ hỏi với ra:

- Ai đấy?

- Có khách quý đây cụ ơi!

Cụ Từ giới thiệu tôi:

- Thưa cụ, đây là thầy giáo dạy Văn học ở ngoài trường cấp 3 đấy ạ! -

Thầy muốn được vào hầu chuyện cụ.

- Anh giáo ngồi xơi nước.

Rồi cụ pha trà. Cụ giơ ấm trà có dòng chữ nho và giới thiệu lai lịch chiếc ấm. Tôi nhìn chiếc đĩa Giang Tây đựng chiếc ấm hỏi cụ:

- Thưa cụ, đây có phải nói tích Lã Vọng câu cá ở Vị Thuỷ không ạ?

- Đúng, sao anh giáo trẻ thế mà đã biết.

- Thầy giỏi chữ Hán lắm cụ ạ! – Cụ từ nói chen vào.

- Dạ! Cháu còn kém cỏi lắm! Đến để học các cụ là chính thôi ạ! Những chữ như trên cái đĩa này, may mà cháu đọc được thôi ạ.

Cụ hỏi:

- Bây giờ người ta cũng cho các anh học chữ Hán à?

- Có chứ ạ. Không học làm sao đọc được thơ phú của cha ông ta và của văn học phương Đông này nữa!

- Hay quá! Tôi cứ tưởng họ bỏ hẳn.

Rồi cụ giảng cái thâm thúy của chữ Hán, cứ thao thao bất tuyệt. Cứ đà này thì không hỏi được chuyện chính. Tôi đành cắt ngang lời  cụ,  hỏi:

- Thưa cụ, thế cụ đã học hết “Tứ thư” và “Ngũ kinh” chưa ạ?

- Anh giáo cũng biết “Tứ thư” và “Ngũ kinh” à?”

- Cháu biết đại khái thôi ạ! Cũng có thuộc đôi bài!

- Tôi cũng thế! Tôi được học kỹ “Bắc sử”, Kinh thi, “Luận ngữ”, “Mạnh Tử” còn các bộ khác thì chưa kỹ.

Tôi nghĩ cần phải hỏi vào chỗ có thể cụ chưa biết để cụ hết kiêu kỳ, thì cụ mới không giảng nữa để nói cho mình điều cần hỏi. Tôi bèn hỏi:

- Thưa cụ, trược đây,  không biết các thầy có dạy cho học trò tại sao lại vết chữ “nữ”như thế không? Tại sao chữ “an” lại viết như thế, tại sao chữ “gian” lại viết thế không ạ?

- Chưa, nhưng sao vậy?

- Theo chúng cháu nghiên cứu thì chữ “nữ” trông như người đang đứng khép chân. Nó thể hiện yêu cầu kín đáo ; chữ “an” gồm chữ “nữ ” và giằng đầu như mái nhà.  Người xưa quan niệm, phụ nữ phải để trong nhà mới yên ổn; ba chữ “nữ” đi với nhau là gian (trong gian xảo), nhưng chữ “nữ” đi cùng chữ “can” lại là gian hùng (người phụ nữ có quyền hành thì gia hùng như Võ Tắc Thiên, Lã Hậu v…v…). Đấy là sáng tạo chữ theo kiểu tượng hình và ghép ý đó ạ! Và cũng thể hiện tư tưởng của Nho giáo về phụ nữ.

- À.! Hay thật….Bây giờ tôi mới nghe đấy. Mà cũng có lý lắm! Đúng là “hậu sinh khả úy!”

Sau đó tôi hỏi về Đền Đồng Xâm. Tôi biết: những người như cụ thì “thỉnh tướng không bằng khích tướng” nên đã hỏi:

- Thưa cụ, cụ kiến thức uyên súc như vậy thì chắc cụ nắm lịch sử ngôi đền Đồng Xâm quê mình chứ ạ?

- Hiểu chứ! Mà, có khi vùng này chẳng ai hiểu tường tận về đền này, và vùng này bằng tôi đâu. Vùng này ngày xưa là cửa biển, Chính nơi này là một đảo …

Và, cứ thế cụ kể một mạch. Những câu chuyện xung quanh ngôi đền. cụ kể khá hập dẫn. Đó là cả một truyền thuyết lý thú. Cụ Từ cũng chăm chú nghe như chưa bao giờ được nghe.

Buổi chiều trôi qua khá nhanh. Khi chia tay cụ còn hẹn tôi:

- Tối nào đó trăng thanh gió mát, mời thầy vào đây đàm đạo văn chương cùng tôi nhé!

Tôi chào cụ về với bao xúc động. Cảm phục một con người ẩn trong nông thôn mà mang trong đầu bao tri thức đáng quý (về nghề y, về văn thơ, sử sách…). May mà …lúc học đại học, ngoài những giờ học Trung văn và Cổ văn trên lớp tôi phải tự học thêm, phải nhờ bạn Hoàng Mộng Khánh (Hoa Kiều) dạy thêm tiếng Trung , nhờ ông ngoại tôi, bố tôi và ông đồ dạy chữ nho bố tôi giảng cho một số chữ Hán khó. Kiến thức về văn học và sử sách Trung Quốc thì các thầy ở khoa Ngữ văn dạy rồi. . Nếu không, chịu khó học thầy và tự học thì chắc không có cuộc trò chuyện đầy thú vị này… Và, cũng không hoàn thành công việc thầy giao.

Cổ Nhuế, ngày 16  tháng 3 naem 2018