GÓC NHÌN VĂN HÓA MỘNG MƠ
Ngay từ nhan đề, “Nét và hình”, đã thấycái nhìn mỹ học phương Đông rất rõ,cái đẹp không phải khối đặc, mà là đường nét, dáng hình, thoáng qua, gợi mở. Không phải vẻ đẹp để nắm giữ, mà là vẻ đẹp để chiêm ngưỡng. Việc đề tặng Trịnh Công Sơn càng làm rõ hơn tinh thần ấy: cái đẹp mong manh, nhân gian, có chút buồn, có chút biết ơn.
Cái đẹp như một ân huệ của trời
“em , thần nhan sắc trời sai giáng trần”
Nguyễn Duy không gọi “em” là người đẹp, mà gọi là sứ giả của cái đẹp. “Trời sai giáng trần”, nghĩa là cái đẹp không thuộc về riêng ai, không do con người tạo ra, mà là một phần của vũ trụ gửi xuống đời sống. Đây là cái nhìn văn hóa, không phải cái nhìn dục tính. Cái đẹp không bị kéo xuống thấp, không bị chiếm đoạt, mà được nâng lên thành cái gì rất linh thiêng. Chính vì thế, nhà thơ mới có thể nói một câu rất lạ:
“em chia cái đẹp nhớ phần cho tôi”
Không xin, không đòi, không chiếm. Chỉ là… xin được nhìn, xin được nhận phần ánh sáng mong manh cho tâm hồn mình.
“Chia dư đẹp vẫn không vơi
chia không hết đẹp ông trời lấy đi”
Đây là một triết lý đẹp đến mức… thản nhiên. Cái đẹp không cạn vì được chia. Nó chỉ cạn khi bị cất giấu, độc quyền, chiếm hữu. Nguyễn Duy đặt ra một quan niệm rất “Trịnh Công Sơn”, Cái đẹp sinh ra là để lan tỏa. Ai giữ cho riêng mình là đi ngược lại quy luật của trời. “cất làm chi dấu làm chi của trời” Một câu hỏi tưởng nhẹ, mà sâu. Nó không chỉ nói về nhan sắc người phụ nữ, mà còn nói về văn hóa sống, Cái hay thì chia. Cái đẹp thì ngắm. Cái quý thì trân trọng, chứ không phải biến thành tài sản để khoe khoang hay thao túng. Có em, đời đẹp hơn, nhưng không cần em… đời vẫn đẹp
“Không em đời cứ đẹp thôi
có thêm em nữa nên đời đẹp thêm”
Đây là câu thơ thể hiện bản lĩnh văn hóa của người ngắm cái đẹp. Nhà thơ không đặt người đẹp vào vị trí cứu rỗi, không thần thánh hóa đến mức lệ thuộc. Cuộc đời vốn đã đẹp. Em chỉ làm nó đẹp thêm, chứ không phải điều kiện để nó có giá trị. Chính chỗ này, bài thơ vượt ra khỏi lãng mạn thông thường để chạm tới văn hóa tự do nội tâm, Không ràng buộc Không sở hữu Không biến tình yêu thành gánh nặng
“nhìn em thôi… cảm ơn em rất nhiều”
Chỉ nhìn thôi. Và biết ơn. Thế là đủ.
“Yêu bằng mắt”… một tuyên ngôn văn hóa
“Yêu bằng mắt cũng là yêu” Câu này, nếu đặt vào thời nay, có thể bị hiểu sai. Nhưng trong văn cảnh bài thơ, đây là một tuyên ngôn đạo đức. Yêu bằng mắt là yêu không xâm phạm, là yêu không đòi hỏi, là yêu vẫn giữ khoảng cách cần thiết cho nhân phẩm cả hai phía. Đó là thứ tình yêu của người có văn hóa, biết ranh giới giữa say mê và chiếm đoạt. “cõi đời đẹp đủ liêu xiêu cõi mình”… Cái đẹp làm ta rung động, nhưng không làm ta đổ nát. Nó khiến lòng nghiêng đi một chút… vừa đủ để biết mình còn sống, còn cảm, còn gì gì này nọ..... kho sưu tập của kẻ mộng mơ tỉnh táo,“một kho sưu tập nét hình thoáng qua.” ... Không phải kho chiếm hữu, không phải bộ sưu tập xác thịt, mà là kho ký ức thẩm mỹ. Những nét hình đi qua đời người, làm giàu cho tâm hồn, rồi lặng lẽ ở lại trong trí nhớ, đúng nghĩa “thoáng qua”. Ở đây, Nguyễn Duy hiện lên như một kẻ mộng mơ có kỷ luật nội tâm: Mơ mà không dại. Say mà không loạn. Yêu mà không làm tổn thương ai... thế mới tài...
Có thể nói: “Nét và hình” không chỉ là bài thơ về nhan sắc, mà là bài thơ về văn hóa nhìn cái đẹp. Trong một thế giới ngày càng dễ sa vào tầm thường hóa thân thể, thương mại hóa nhan sắc chiếm hữu hóa tình yêu, bài thơ này nhắc ta nhớ rằng. Cái đẹp lớn nhất của con người, là biết ngắm cái đẹp mà không làm nó đau. Và có lẽ, đó cũng chính là tinh thần sâu xa nhất của Trịnh Công Sơn … một vẻ đẹp mộng mơ, nhân bản, buồn vừa đủ để người với người sống tử tế hơn. thế thôi. @người theo dõi