NỮ THI SĨ ANNA AKHMATOVA- “ĐÊM TRẮNG CỦA THI CA NGA” ĐÃ DỊCH “LƯỢM” CỦA NHÀ THƠ TỐ HỮU
1. Ngày 4/10 tới đây sẽ kỷ niệm 105 năm ngày sinh nhà thơ Tố Hữu (4/10/1920-4/10/2020). Với riêng mình, ông là một nhà thơ lớn, cho đến giờ mình vẫn thuộc rất nhiều bài thơ của ông.
Tố Hữu còn được biết đến là một dịch giả, nhưng người đọc biết đến nhiều nhất là bản dịch từ tiếng Pháp bài thơ "Đợi anh về" của Konstantin Simonov. Gần đây, mình mới viết bài về bản dịch này của ông.
Thơ Tố Hữu, cùng với các nhà thơ khác của Việt Nam sau này đã được dịch và giới thiệu ở Liên Xô trong các tuyển tập, trong tạp chí Văn học nước ngoài.
Nhưng ít người biết đâu là bài thơ đầu tiên của Tố Hữu được dịch ra tiếng Nga. Qua tìm hiểu, mình được biết rất có thể đó chính là bài thơ "Lượm"(sáng tác năm 1949) của ông.
Bài thơ được dịch ra, được in ở trang 207 trong tuyển "Thơ của các nhà thơ Việt Nam"(стихи поэтов вьетнама), xuất bản tại Moskva năm 1955. (ảnh).
Điều khiến mình ngạc nhiên hơn nữa, người dịch Lượm ra tiếng Nga là một trong những nữ nhà thơ nổi tiếng nhất thi ca Nga thế kỷ XX, người đã được Evtushenco gọi là "Đêm trắng của thi ca Nga". Đó cũng là nhà thơ được đề cử Nobel văn học năm 1965.
Bà chính là Anna Akhmatova. (1889-1966).
2. Chi tiết này mình biết được khi làm quen với cuốn “Ghi chép về Anna Akhmatova” của nhà văn, nhà thơ Lidya Chukovskaya, người bạn thân thiết đã gắn bó với Akhmatova hàng chục năm liền.
Ngày 18/7/1955, Chukovskaya trong Nhật ký có ghi vừa được Akhmatova đọc cho một số bài thơ, trong đó có bản dịch bài thơ Lượm của nhà thơ Tố Hữu. Đây là lần duy nhất Akhmatova dịch thơ Việt Nam. Chưa biết bà dịch từ nguồn nào, từ tiếng Pháp, hay từ bản dịch nghĩa ra tiếng Nga.
Có một điều thú vị, người chồng đầu tiên của Anna Akhmatova là nhà thơ nổi tiếng Nicolai Gumilyov ( Николай Гумилёв 1886-1921) cũng đã từng dịch ra tiếng Nga một số bài ca dao VN, từ nguồn tiếng Pháp.
Bản dịch “Lượm” sau này cũng đã được in trong các Tuyển tập Anna Akhmatova. Mình đăng lại bản dịch từ 70 năm trước của nữ thi sĩ này bài thơ của Tố Hữu.
Soi kỹ thì có một số chỗ chưa được chuẩn, không trách được vì lý do “tam sao thất bản”do khác biệt về ngôn ngữ ( ví dụ câu đầu Ngày Huế đổ máu, đã bị dịch thành Ngày Huế bị...hy sinh
) Chú bé liên lạc loắt choắt đội mũ ca lô lệch, cái đầu nghênh nghênh cái chân thoăn thoắt...của thi ca Việt đã xuất hiện ở Liên Xô như thế đó !
Ngày Huế đổ máu,
Chú Hà Nội về,
Tình cờ chú cháu,
Gặp nhau Hàng Bè.
Chú bé loắt choắt,
Cái xắc xinh xinh,
Cái chân thoăn thoắt,
Cái đầu nghênh nghênh,
Ca-lô đội lệch,
Mồm huýt sáo vang,
Như con chim chích,
Nhảy trên đường vàng...
- “Cháu đi liên lạc,
Vui lắm chú à.
Ở đồn Mang Cá,
Thích hơn ở nhà!”
Cháu cười híp mí,
Má đỏ bồ quân:
- “Thôi, chào đồng chí!”
Cháu đi xa dần...
Cháu đi đường cháu,
Chú lên đường ra,
Ðến nay tháng sáu,
Chợt nghe tin nhà.
Một hôm nào đó,
Như bao hôm nào,
Chú đồng chí nhỏ,
Bỏ thư vào bao,
Vụt qua mặt trận,
Ðạn bay vèo vèo,
Thư đề “Thượng khẩn”,
Sợ chi hiểm nghèo!
Ðường quê vắng vẻ,
Lúa trổ đòng đòng,
Ca-lô chú bé,
Nhấp nhô trên đồng...
Bỗng loè chớp đỏ,
Thôi rồi, Lượm ơi!
Chú đồng chí nhỏ,
Một dòng máu tươi!
Cháu nằm trên lúa,
Tay nắm chặt bông,
Lúa thơm mùi sữa,
Hồn bay giữa đồng.
Chú bé loắt choắt,
Cái xắc xinh xinh,
Cái chân thoăn thoắt,
Cái đầu nghênh nghênh.
Ca-lô đội lệch,
Mồm huýt sáo vang,
Như con chim chích,
Nhảy trên đường vàng...
В те дни, когда погиб Хюэ,
Пришел твой дядя из Ханоя,
Тогда на улице Плотов
С тобой мы встретились случайно.
Как ты был мал, как ты был мал!
Через плечо висела сумка,
Нога быстра, и легок шаг.
Ты гордо голову откинул.
Надев пилотку набекрень,
Ты песенку свистал задорно.
Ты так похож был на скворца,
Попрыгивая по дороге.
«Теперь я, дядюшка, связной, -
Веселое занятье это!
Я с Мангским гарнизоном связь держу.
Люблю свою работу».
Ты улыбался, щуря глаз,
Краснее вишен были щеки.
«Ну, что ж! товарищу привет ... »
Ты вдаль ушел, мой мальчик милый.
Племянник продолжал свой путь.
А дядя вновь ушел на Север ...
И вот, когда настал июнь,
Я вести получил из дому.
Так вот что?!
О Лыом!
В тот день, в тот несчастливый день
(Ты то же делал в дни другие)
Пакет дружок мой положил
В свою обстрелянную сумку.
Ты поле битвы пересек,
Тебе вдогонку свищут пули,
Ты знал, как нужен тот пакет,
И позабыл о страхе смерти.
Пустынною была тропа
В полях, где рис зацвел кистями,
Пилотка серая твоя
То пряталась, то возникала.
Вдруг молнии багровой блеск!
Лыом, все кончено, товарищ!
Мой маленький лежит в крови,
Что брызжет из открытой раны.
Лежишь средь стеблей риса ты,
Твоя рука сжимает колос,
Рис нежно пахнет молоком,
Душа твоя летит над полем.
Ты где, Лыом?
Как ты был мал, как ты был мал!
Через плечо висела сумка,
Нога быстра, и легок шаг.
Ты гордо голову откинул.
Надев пилотку набекрень,
Ты песенку свистал задорно.
Ты так похож был на скворца,
Попрыгивая по дороге.