
THƠ TARAS SHEVCHENKO
(Ukraina)
Nguyễn Xuân Hòa giới thiệu và dịch
Taras Grygorovich Shevchenko (Тарас Григорович Шевченко, 9/3/1814 – 10/3/1861) là nhà thơ, họa sĩ và nhà dân chủ cách mạng Ukraina. Ông sinh tại làng Moryntsi, khi đó thuộc tỉnh Kiev của Đế chế Nga (nay thuộc tỉnh Cherkasy, Ukraina), trong một gia đình nông nô nghèo khổ. Tuổi thơ của Shevchenko đầy cơ cực: chín tuổi mồ côi mẹ, ba năm sau lại mồ côi cha nên sớm phải đi chăn gia súc và làm thuê, rồi trở thành kẻ nô lệ tư hữu trong tay tên chúa đất Pavel Engelgardt. Rất may mắn, nhờ có năng khiếu hội họa bộc lộ, năm 1838 Shevchenko đã gặp được những hoạ sĩ có tên tuổi thời đó quyên góp một số tiền rất lớn chuộc lại tự do cho nhà thơ trẻ và giới thiệu vào học ở Viện Hàn lâm Mỹ thuật Petersburg. Taras Shevchenko không chỉ rèn luyện hội họa mà còn say mê sáng tác thơ. Năm 1840 ông xuất bản tập thơ đầu tay Kobzar (Người hát rong), lập tức gây tiếng vang trong đời sống văn học Ukraina. Năm 1841, trường ca Haidamaky (Nghĩa quân) ra đời, tái hiện cuộc khởi nghĩa nông dân năm 1768 và khẳng định rõ hơn tiếng nói yêu nước, thương dân trong thơ ông. Tiếp đó là nhiều thi phẩm nổi tiếng như Katerina, Maria, Giấc mơ, Kavkaz, Di chúc… Nhưng do tham gia giao du với các trí thức tiến bộ, năm 1847 ông bị chính quyền Sa hoàng bắt đi đày ở vùng Orenburg xa xôi mười năm. Năm 1857, được trả tự do, Shevchenko trở lại Petersburg và tiếp tục sáng tác. Ông qua đời năm 1861. Thơ Shevchenko, như biểu tượng tinh thần của dân tộc Ukraina, đã trở thành tiếng nói của lòng yêu nước, của khát vọng tự do và phẩm giá con người. Ở Việt Nam từ đầu những năm 60 thế kỷ 20 thi hào Shevchenko bắt đầu được giới thiệu và trở nên quen thuộc với công chúng Việt Nam. Về thi ca Shevchenko sánh ngang với nhiều tên tuổi tầm cỡ thế giới, như A.S. Pushkin (Liên bang Nga), Mickievich (Ba Lan), Gœthe (Đức), Bairơn (Anh)…Thơ Shevchenko được dịch ra khoảng hơn 200 thứ tiếng, và được dịch nhiều ra thơ Việt.
DÒNG DNHIEP MÊNH MANG GÀO RỀN RĨ…
Dòng Dnhiép mênh mang gào rền rĩ
Gió giận dữ chồm lên hàng liễu rủ
Rồi cuộn tung những đợt sóng cồn
Đến chân trời xám ngắt mù sương
Trăng mờ ảo luồn mây u ám
Thoắt ló mặt, thoắt ẩn mình như trốn
Tựa lá thuyền con giữa biển lênh đênh
Lúc chao mình, lúc cưỡi sóng vượt lên
Hết eo óc gà thôi gáy sáng
Chỉ còn nghe trong đêm vắng lặng
Tiếng cây rừng kèn kẹt canh khuya
Tiếng con chim đập cánh giữa sương mờ.
KATERINA”
(Trích trường ca)
… Nàng ngó nhìn qua đống tuyết, gốc cây
Rồi nàng vụt lao ra
Chân không tất, không giày
Trên mặt tuyết
Có đoàn ngựa phi như bão lốc
“Ôi chàng đây rồi, ôi số phận!”
Nàng ngước nhìn theo, tay lau mắt:
– Đúng rồi, chính người đầu tiên cưỡi con tuấn mã
“Ivan chàng ơi, chàng vô vàn yêu quý
Trái tim em, hạnh phúc đời em!
Sao bấy lâu chàng biền biệt bặt tin?”
Nàng chạy theo vội níu lấy dây cương
Còn gã thoáng nhìn nàng rồi thúc ngựa…
– Xin chàng đừng hắt hủi bỏ rơi em
Xin chàng nhận em làm gia nô hầu hạ
Và chớ quay lưng chẳng ngó ngàng em
Chàng cứ yêu đi một người con gái khác
Em sẽ quên rằng ta đã yêu nhau
Rằng con trai em có chàng là cha đẻ
Rằng vì chàng em chịu nhục đớn đau
Cả tuổi xuân em chịu điều tai tiếng
Chàng cứ quên em đi, vĩnh viễn
Nhưng đứa bé con chàng, chàng chớ bỏ rơi!
… Gã trân trân nhìn, đang tâm rời gót
Hòn máu rơi của gã, gã quyết phủi tay…
Petersburg, 1838
Tôi có mệnh hệ nào
Thì vùi sâu ba thước đất
Giữa thảo nguyên bao la
Của Tổ quốc mến yêu Ukraina…
Hãy đào mồ chôn tôi
Trên gò đất
Cho tôi phóng tầm nhìn ra dòng Dnhiép
Và lắng nghe tiếng sóng cồn trên sông.
Trên những cánh đồng
Khi máu thù loang đỏ lòng sông
Cuộn trôi đi theo dòng Dnhiép
Thì lúc ấy,
Dưới mồ chôn tôi đứng dậy
Và bay vút lên tận cổng Trời
Tôi sẽ cầu nguyện đôi lời
Nhưng Thượng đế là ai tôi nào biết.
Hãy đào mồ chôn tôi
Và đứng dậy bạn ơi
Lấy máu thù rửa hận
Ta xây đời tự do.
Từ đây sum họp gia đình lớn
Trăm họ một nhà sống tự do
Thầm thì khe khẽ lời êm dịu
Hãy nói khi nào nhớ tới tôi.
. Pereyaslav, 25 tháng Chạp 1845
KHÔNG ĐỀ
Đằng đẵng bao ngày trên biển vắng
Nay về neo lại bến Đaria
Bạn bè vui nhận thư nhà tới
Ấm lòng người đọc, trạnh lòng ta.
Bên bạn ta nằm chuyện chẳng khuây
Biết tìm đâu ở thế gian này
Một lá thư nhà hay bóng mẹ
Giây phút cho lòng bớt đắng cay
– Anh có một mình? – Thế vợ anh?
Còn đàn con nhỏ, mái lều tranh
Chị gái, mẹ hiền, ai còn, mất?
Sao chẳng một dòng gửi tới anh...
KHÔNG ĐỀ
Sẵn sàng rồi, buồm đà giương cánh
Đoàn thuyền rời bến ngược Đaria
Dòng sông xanh giữa đôi bờ xanh cói
Xa nhau rồi, hỡi Aran hoang sơ!
Cám ơn nhé, Aran hai năm trọn
Bạn giúp tôi quên mọi nỗi buồn đau
Hãy vui lên, loài người tìm thấy bạn
Biết làm gì với bạn mai sau
Tạm biệt nhé mảnh đất này của bạn
Tôi không oán hờn cũng chẳng ngợi ca
Rồi một ngày nào đó ở nơi xa
Tôi sẽ lại thấy nỗi buồn lữ thứ
Của tháng ngày trải nếm xứ Aran.
