TIỂU LUẬN của NGUYỄN THỊ MAI

BÓNG QUÊ- ĐỊNH HÌNH MỘT PHONG CÁCH THƠ TÌNH

 ĐẮM SAY, THI VỊ

(Viết cho tập thơ “Bóng quê” của nhà thơ Trần Trọng Giá – NXB Văn học – 2023)

Chúng ta đang sống trong thời kỳ Công nghiệp hoá -Hiện đại hoá. Cuộc sống tất bật, sôi động, hối hả khiến ai cũng bị lôi cuốn theo, ít khi có những lúc tĩnh lặng để nghe lòng ta thủ thỉ tâm tình. Nhất là tâm tình với cuộc đời và người mình yêu thương. Vậy hãy tìm về thơ. Những bài thơ tình trong trẻo, hồn hậu và đắm say khiến tâm hồn ta lắng lại, dâng trào cảm xúc yêu thương và thấy cuộc sống đẹp đến vô cùng. Xin giới thiệu tập thơ “Bóng quê” của tác giả Trần Trọng Giá – Một tập thơ mang lại cho ta những cảm xúc như vậy

Với 89 bài thơ trong tập “Bóng quê” , nối tiếp 169 bài thơ của tập lục bát “Gửi lại dòng sông”, có thể nói thơ Trần Trọng Giá đã đủ định hình một phong cách thơ tình. Ấy là chất đắm say và thi vị hoá.

Trước hết ông đắm say và đam mê chỉ một chủ đề là Tình Yêu.

 Nếu như tập thơ “ Gửi lại dòng sông”, đa số là thơ tình yêu thì đến tập thơ “Bóng quê” tình yêu cũng chiếm ưu thế vơi 62 bài trên 89 bài. Và qua lời tâm sự, ta biết ông còn tiếp tục, vẫn tiếp tục dạt dào với thơ tình yêu suốt đời không ngừng nghỉ. Như vậy, có nghĩa là Thơ Trần Trọng giá chủ yếu khai thác bản thể nội tâm (hướng nội là chủ yếu). Mà nội tâm ông là nội tâm của con người đa tình đa cảm “Vui buồn chẳng giống ai”, như chính ông đã tự thú: “Chân rong ruổi bốn phương trời/ Còn khao khát mãi … nụ cười nàng xuân” (Chuyến tàu chậm); Đêm mơ từng đoạn tình trường/ Tương tư để nhớ, để thương, để sầu (Dối đời)

Điều thích thú trong chất đắm say của Trần Trọng Giá là thơ rất trẻ trung. Trẻ từ giọng điệu đến hình ảnh biểu cảm, “Biết là anh khờ khạo/ Những lúc em giận hờn/ Mỗi khi lòng dông bão/ Càng yêu em nhiều hơn” (Vỗ về anh). Từ cái tôi nhân xưng “Anh” đến đối tượng trữ tình là “Em”, cứ em em - anh anh ngọt ngào, đôi khi nũng nịu, giận hờn và hài hước:

• Tình mình ngọn lửa vừa nhen

Muôn năm … đã muốn làm “tên tội đồ” (Đêm Noel)

• Đêm nay, mai nữa… lại rằm

Ngồi ghen với Cuội, âm thầm nhớ em (Ngẫm)

Và đắm say mộng mị như tuổi đang yêu:

Em có thấy lá vàng

Rơi ngoài thềm lặng lẽ

Có nghe tiếng tim anh

Vỡ trong đêm thầm thĩ (Uống em)

Đặc biệt là nỗi khát khao mộng ước. Đây là sự khát khao bộc bạch, chân thực hoàn toàn không xáo, không “nịnh đầm”:

• Anh uống tình em mộng mị đam mê

         Hừng hực lửa cháy qua đêm đông lạnh

        Tan vào nhau… Ai nỡ giục ai về   (Ai nỡ…)

• Dấu xưa… Dừng rối tơ vương

Vẫn mơ thả bến thiên đường cùng nhau… (Thả lòng)

• Cho mơ mộng ngấm vào nhau

Đằm hương ân ái “trong nhàu nhĩ đếm” (Đợi chờ)

Trong tình yêu đích thực, không thể không có khát khao hoà quện thân thể. Chỉ có thơ tình mới dám nói ra điều đó. Và những câu thơ ấy rất thật lòng, không dấu diếm. Nhưng tuổi trẻ không nói được hoặc không dám nói. Còn một người đã vào tuổi xưa nay hiếm thì lại nói được và nói công khai nỗi lòng mình. Bởi sao? Bởi ông đã trải nghiệm cuộc đời, đã thấm thía rằng: mọi vật chất rồi sẽ hư vô, chỉ có tình yêu là tồn tại vĩnh cửu, nó giúp ta thăng hoa, trẻ trung, yêu đời và nhờ nó ta vượt qua được mọi khó khăn cực nhọc. Có lẽ thế mà Trần Trọng Giá coi thơ tình là cái gốc của hồn thơ. Rất nhiều câu thơ tình của ông có thể áp dụng cho mọi lứa tuổi yêu, có thể dùng tặng ai đó để nói thay nỗi lòng mình, có thể đọc cho bất kỳ ai, hoặc khuyên nhủ các đôi lứa đang yêu một câu thơ triết lý về yêu “Đời người vốn đã mong manh/ Cứ yêu cho hết để dành làm chi  (Nhớ anh).

Nhưng hồn thơ thấm đẫm bao nhiêu, tài thơ giỏi đến mấy mà không có bóng hồng thật để yêu thì thơ cũng là yêu mây nhớ gió. Thơ Trần Trọng Giá đích thị phải có một bóng hồng thật đẹp, ít ra là đẹp trong trái tim ông: “Lại mơ môi mắt em cười/ Phút giây sét đánh ngang trời bão giông” (Thương ơi). Có quá lời không? Không! Tình yêu đắm say đích thực phải có con người đích thực thì mới có cảm giác thăng hoa động trời. Nhà thơ và người bình thường khi yêu đều giống nhau ở trái tim rung động, tràn trề cảm xúc. Nhưng nhà thơ khác người thường ở chỗ nói ra được những tinh hoa của cảm xúc bằng thơ. Vì thế họ làm cho thơ có quyền năng. Ấy là chỉ thơ thôi mà “khối em chết, nhiều em bị thương, cảm cúm dọc đường, không sao kể xiết” vì những câu thơ “nhói vào tim” họ, khiến họ phấn khích.

Thơ tình của Trần Trọng Giá có được quyền năng ấy. Nó thường trực trong tâm hồn ông để bộc lộ đa chiều biểu cảm: khi vui thì trong trẻo, tin yêu mà khi buồn lại đẹp và nhân hậu bao la: “Ngày em dứt bỏ lời thề/ Nỗi đau chôn phía chân đê ngày nào/ Chuông chùa vỡ dưới trăng sao/ Bến xưa còn tiếng mưa rào trong đêm… (Đêm quê). Rõ ràng đau khổ, thất tình. Nhưng tâm trạng ấy được viết ra lại trở thành cái đẹp ngọt ngào thấm thía.

Quy luật của tình yêu là yêu nhiều thì đau khổ cũng nhiều. Bởi lý do con người thơ chỉ có một trái tim như bao người thường nhưng lại “mắc thói” đa tình. Vậy nên, trong thơ Trần Trọng giá nói chung có rất nhiều “em nhân vật trữ tình”. Em ở gần, em ở xa, em đi, em về, em nhớ ngày, em nhớ đêm, em ít tuổi, em hơn tuổi, em ở quê, em ra ngoại quốc… nhưng cuối cùng hình như “lọt qua kẽ tay” tất cả. Vì thế nên tất yếu có tâm trạng thất tình và buồn

• Tình như có … tình như không

Đa đoan… đêm trắng buồn đong biển đời (Cô đơn)

• Đành im lặng ngậm ngùi vui

Yêu thương cất giữ , hẹn người kiếp sau. (Nguyên Trinh)

Nhưng như đã nói ở trên, đó là nỗi buồn đẹp và được thi vị hoá nên nó ngọt ngào chứ không bi quan, bế tắc.

Vì vậy, thi vị hoá chính là phẩm chất giá trị, định hình tính cách thơ của Trần Trọng Giá.

Ta đều biết, thi vị hoá là chỉ nhìn thấy cái tốt đẹp ở cuộc đời và con người. Mặc dù xung quanh đầy rẫy những xấu xa bỉ ổi, đầy rẫy những lọc lừa, khổ đau chán chường nhưng người có cái nhìn thi vị hoá luôn bỏ qua, chỉ nhìn vào cái đẹp và tưởng tượng nó đẹp hơn thế. Điều này thường có ở người sống bao dung nhân hậu, tính lạc quan, mộng mơ lãng mạn. Vậy nên ít thấy trong thơ Trần Trọng Giá một cuộc sống hiện thực sôi động ồn ào, những lối sống gấp gáp hoặc hoàn cảnh đói nghèo cơ cực, làm ăn chụp giật hay tình yêu dối lừa thủ đoạn…  Tất cả hiện thực đó, nhà thơ Trần Trọng Giá đều thấy, đều biết, đều động lòng trắc ẩn bởi ông có trái tim đa sầu đa cảm. Nhưng ông chọn cách nhìn và cách cảm thiên về cái đẹp để cuộc sống không nặng nề, để vượt lên nỗi khổ, để sống yên lành thanh thản và quan trọng nữa là để lan toả cái đẹp đến mọi người, giúp họ tin yêu cuộc đời hơn. “Giọt buồn uống cạn nhau rồi/ Giọt vui giục nở những lời thơm hương/ Xuân như chín mọng môi hường/ thời gian ướp đủ trầm hương lối về” (Xuân về). Câu thơ thi vị như thế không chỉ làm rung động trái tim người đang yêu mà còn có thể làm vui vẻ yêu đời hơn những bạn bè ngồi trong quán bia sau một ngày lao động cực nhọc.

Nhưng mộng mơ lãng mạn là để nói những lời tốt đẹp với tình yêu và cuộc đời chứ không để viển vông huyễn hoặc. Cứ đọc kỹ, đọc lặng lẽ một mình mới thấy thơ Trần Trọng Giá nhiều nỗi niềm ẩn giấu. Thực tế ông mộng mơ để vượt lên chính mình, để giấu đi nỗi khổ kiếp người: “Nỗi đau sông nén vào lòng/ Lặng chìm dưới đáy cho dòng chảy xuôi” (Bên sông). Và ông rất tự biết mình

Anh đâu dám mơ ước gì to lớn

Thương quê nghèo, hẹn ươm một mùa hoa

Học con chữ dưới ánh đèn leo lét

Đêm trăng mờ nghe tiếng vạc bay qua

Dòng chảy cuộc đời cuốn anh đi xa

Ôm sương gió, oằn mình bước tới

Đời binh nghiệp khó khăn chờ đợi

Giữa chợ đời…vấp ngã  lại đứng lên.

Em bảo anh giống như loài sên

Đời hối hả mà anh bò rất chậm

Đường công danh một chút buồn lần đận

Biết thế thời, chẳng mộng ước cao xa…     (Viết cho em)

Chỉ 3 khổ thơ trên, ngẫm kỹ, đủ thấy nhà thơ tỉnh táo với hiện thực và biết chọn cho mình một lẽ sống riêng. Mặc dù trong thơ ông nhan nhản những từ “mơ”, “ước mơ”, “mộng mơ”, “mơ màng”, “mơ đêm”, “mơ hoang” .v.v.. thì đấy cũng là cách nhà thơ ẩn mình hoặc dối mình. Và mặc dù trong thơ ông có thất tình nhưng không cay nghiệt, phiền muộn mà đầy bao dung nhân hậu. Lẽ sống ấy là lẽ sống của người làm thơ và chỉ người làm thơ yêu cuộc đời say đắm mới viết được những câu thơ chan chứa tình đời như vậy.

Thơ tình yêu, nếu viết nhiều, viết mãi thì tưởng như không còn gì để viết. Bởi quanh đi quẩn lại chỉ nhớ nhung, khao khát, mộng ước, hoặc buồn khổ cô đơn là hết. Nhưng thơ tình yêu của nhà thơ Trần Trọng Giá không hết. Ông khai thác tình yêu ở nhiều góc độ nhớ, nhiều góc độ thương…Nỗi khao khát của ông cũng nhiều vẻ. Đặc biệt tâm trạng yêu của ông dù vui hay buồn ông cũng gắn liền với thiên nhiên cảnh vật. Ông cảm giác sông, hồ, cây cối, chim muông, cỏ hoa, trăng sao… xung quanh đang “đồng hành” tâm trạng với mình: “Hội xuân em đợi anh về/ nhớ vòng tay ấm lời thề người trao/ Bướm ong quấn quýt ra vào/ Hương cam hương bười ngạt ngào gió xuân” (Xuân quê). Không chỉ vậy, thơ Trần Trọng Giá về mặt nghệ thuật cũng dùng nhiều ẩn dụ. Ẩn dụ hình ảnh, ẩn dụ sự việc, ẩn dụ con người. Vì thế thơ tình viết nhiều mà không nhàm, không lặp. Nó còn gợi cho người đọc tha hồ tưởng tượng, mộng mơ theo tâm trạng của mình.

Như vậy, giá trị nội dung và nghệ thuật thơ tình của nhà thơ Trần Trọng Giá biểu hiện ở phong cách thơ đắm say thi vị. Có nhiều câu thơ hay đi vào lòng người hoặc nhập tâm bạn đọc ngay khi đọc lên:

• Thấy trong ánh mắt cũng cười

Chẳng cần phải nói thêm lời nào đâu (Tri kỷ)

• Tuổi nay bóng đổ phía chiều

Chỉ mong làm một cánh diều ru mây (Vương vấn trà)

• Cái còn … muôn vạn người yêu

Là nhân cách chạm phù điêu để đời. (Nhớ bà Chúa thơ Nôm)

• Sông quê tắm vỡ trăng vàng

Heo may thổi lệch mấy hàng tre xanh (Về quê)

• Đất còn gìn giữ lời riêng

Lời riêng của đất nói riêng với mình (Đình làng)

• Nén lòng dấu những nồng cay

Khoá trong tim, một vòng tay … một mình (Hỏi em)

• Sông Ngân chảy ngược lên trời

Đồng đom đóm chớp kín đồi đêm nay… (Đêm hè ở quê)

• Đền đài, lăng tẩm nguy nga

Nghe trong gió cũng hồn ma thì thầm    (Chào Huế)

Nói chung không thể ví dụ hết những câu thơ hay, ấn tượng và ngọt ngào trong thơ tình Trần Trọng Giá.

Nếu có gì để mong thơ ông đã hay còn hay thêm thì đó là còn những bài thơ quá dài so với ý tình đặt ra. Vì thực tế, những bài thơ hay trong tập thơ đều là những bài thơ ngắn hoặc vừa đủ. Ví dụ: Đêm hè ở quê; Nhớ mẹ, Mẹ ru, Đêm, Tìm bóng mẹ, Đêm ở quê…

Chúng ta mong và tin nhà thơ Trần Trọng Giá còn sáng tác nhiều, rất nhiều những câu thơ, bài thơ tình hay nữa ở tuổi ông cho người đang yêu đọc để yêu hơn cuộc đời này.

Thanh Xuân, ngày 22/7/2023