TIỂU LUẬN của NGUYỄN THỊ MAI

Sách giáo khoa Ngữ Văn bậc trung học phổ thông –

những bất cập cần thay đổi

Từ lâu, việc dạy Văn và học Văn trong nhà trường phổ thông đã là một trong những vấn đề bức xúc được cả xã hội quan tâm. Điều quan tâm nhiều nhất chính là câu hỏi vì sao đa số học sinh không tha thiết học môn văn. Càng học lên cao, học sinh càng tách mình ra khỏi môn văn, chỉ tâm huyết với các môn khoa học tự nhiên để rồi chăm chắm hướng nghiệp cho mình vào các nghề gần như không dính dáng gì đến văn chương, chữ nghĩa. (Ví dụ: Năm 2017, Khối C (Văn – Sử - Địa) chỉ có 10,87% , năm 2018 có 10,17% thí sinh đăng ký thi ĐH trong tổng số các khối đăng ký dự thi Đại học) Sự thờ ơ của học trò với môn Văn cũng góp phần làm cho đội ngũ giáo viên dạy Văn thấy buồn và mất cảm hứng giảng dạy.

Bộ Giáo dục đã nhận thức được điều này, đã tích cực đưa ra các giải pháp nâng cao chất lượng giảng dạy môn Văn trong nhà trường phổ thông, đội ngũ giáo viên dạy
Văn đã rất cố gắng sáng tạo đổi mới phương pháp giảng dạy, nhằm thu hút, lôi cuốn học sinh tuy nhiên tình trạng cũng không được cải thiện hơn.

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng học sinh không thích học môn văn, nhất là khối học sinh THPT như: do nghề nghiệp tương lai, do xã hội tác động, do phương pháp giảng dạy, do tâm lý học sinh, do gia đình hướng nghiệp, do giáo viên không có hứng khởi, tâm trạng….Và với tôi, sách giáo khoa chương trình THPT cũng là một lý do (gián tiếp) gây nên tình trạng học sinh không thích học văn. Đó là những bất cập ở riêng phần Văn mà tôi thấy cần thay đổi.

1. Một là: Sự áp đặt và né tránh:

Bắt đầu bước vào môn Văn trong nhà trường THPT, LỜI NÓI ĐẦU cuốn Ngữ văn lớp 10, tập 1, các thày đã nói với học sinh rằng: “Một điểm mới quan trọng khác là sách giáo khoa nhằm giúp học sinh tự học. Tự học là chiến lược của xã hội học tập ngày nay. Phần Hướng dẫn học bài sau mỗi văn bản là những gợi ý dẫn dắt anh chị tự mình chiếm lĩnh tác phẩm văn chương…”. Thế nhưng ở phần đầu mỗi tác phẩm, các thày đã áp đặt ngay Kết quả cần phải đạt là gì và cuối tác phẩm học sinh phải Ghi nhớ điều bắt buộc là gì. (Kể cả tác phẩm dịch của nước ngoài học sinh không biết bản gốc cũng buộc phải công nhận nghệ thuật của tác phẩm. Ví dụ: “Nắm được đặc trưng phong cách thơ Lý Bạch ngôn ngữ giản dị…Nghệ thuật thơ Đỗ Phủ đạt tới trình độ mẫu mực.              Hiểu được cách viết cô đọng, súc tích, giàu hình ảnh của Lỗ Tấn… Lời giãi bày tình yêu của Puskin được thể hiện qua ngôn từ giản dị mà tinh tế”. Đó là những kết luận áp đặt bắt học trò phải công nhận). Một học sinh lười học, lười suy nghĩ có thể chép các ý đó vào bài soạn văn ở nhà hoặc học vẹt để làm bài kiểm tra, thi cử cũng đạt điểm trung bình vì rất đúng pa rem. Còn nếu học sinh nói ý khác mà lại trái ý của Mục tiêu và điều Ghi nhớ, chắc chắn là mất điểm. Vì vậy, tôi nghĩ hai phần KẾT QUẢ CẦN ĐẠT và GHI NHỚ nên để trong giáo án của giáo viên là hợp lý. Có như vậy học trò mới tung tẩy suy nghĩ được nhiều vấn đề.

Sự áp đặt còn thể hiện trong những câu nhận định ở các bài Khái quát văn học. Ví dụ: “Chủ nghĩa khắc kỷ và tư tưởng diệt dục là một nguyên nhân khiến cho đề tài tình yêu nam nữ trong sáng tác văn học ở một số giai đoạn vắng bóng”.

Bên cạnh sự áp đặt còn là sự né tránh hoặc bỏ sót. Thể hiện rõ nhất là việc tuyển chọn nhà văn và tác phẩm. Giai đoạn văn học đầu thế kỷ XX không có Nguyễn Công Hoan – một cây bút văn xuôi rất xuất sắc, chỉ có 1 chuyện Tinh thần thể dục đọc thêm cùng 2 bài của 2 tác giả khác trong cùng một tiết. Giai đoạn văn học 1930 – 1945 không có bài chính thức học về Nguyễn Bính mà chỉ có bài đọc thêm Tương tư cùng với 3 bài của tác giả khác trong 1 tiết.  Văn học chống Mỹ thiếu hẳn mảng thơ Trường Sơn  và các nhà thơ tiêu biểu như Lê Anh Xuân, Phạm Tiến Duật, Hữu Thỉnh, Nguyễn Đức Mậu, Hoàng Nhuận Cầm, Anh Ngọc… Đặc biệt từ sau 1975, càng không có các nhà văn và tác phẩm tiêu biểu trong sách giáo khoa như phùng Gia Lộc, Trần Huy Quang, Hoàng Hữu Các, Trần Khắc Trường, Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh, Dương Hướng…và thời kỳ chiến tranh biên giới cũng không được nhắc tới một dòng nào mặc dù bài Khái quát văn học đã khẳng định: “Từ sau Đại hội lần thứ 6, văn học chính thức bước vào chặng đường đổi mới… thu hút sự chú ý của người đọc”.

2. Hai là Việc tuyển chọn tác phẩm còn nhiều bất cập.

Theo tiến trình lịch sử văn học nước nhà đã được giới thiệu qua bài khái quát thì sau đó là giảng các tác phẩm để minh họa. Tuy nhiên việc chọn các tác phẩm vào sách để chứng minh có một số tác phẩm chưa tiêu biểu của tác giả. Ví dụ: Tản Đà chọn bài Hầu trời, Cao Bá Quát chọn bài Sa hành đoản ca chưa tiêu biểu. (nên chọn Thề non nước của Tản Đà và Uống rượu tiêu sầu hoặc Tài tử đa cùng phú của Cao Bá Quát mới thể hiện rõ cái chí của nhà thơ); Xuân Quỳnh chọn bài Sóng không hợp bằng bài Thuyền và biển hoặc Nguyễn Minh Châu chọn Chiếc thuyền ngoài xa không phù hợp bằng Khách từ quê ra…hoặc chùm ca dao của phần văn học dân gian (lớp 10 tập 1) có 6 bài thì toàn là nội dung than thân và tình yêu. Cần phải có bài về tình yêu quê hương đất nước, đặc biệt là giáo dục về đạo lý, cách ứng xử ở đời. Ngoài ra việc tuyển chọn còn trùng lặp tác giả và chủ đề. Ví dụ Nguyễn Tuân đã giảng tác phẩm Chữ người tử tù (lớp 11) đến lớp 12 lại có tác phẩm Người lái đò sông Đà và lại nhắc đến sự nghiệp của Nguyễn Tuân, trong khi ngay sau bài giảng này lại là một bài về dòng sông. Đó là bài Ai đã đặt tên cho dòng sông của Hoàng Phủ Ngọc Tường. Đặc biệt nhà thơ Tố Hữu: khi bài giảng tác phẩm Từ ấy lớp 11 đã giới thiệu thân thế sự nghiệp tác giả, đến lớp 12 với tác phẩm Việt Bắc lại một lần nữa nhắc tiểu sử của ông là trùng lặp quá.

Và bất cập nữa là đã giới thiệu các giai đoạn văn học Việt Nam ở bài Khái quát thì phải chứng minh bằng văn học Việt Nam, nhưng sách giáo khoa lại chọn văn học nước ngoài với số lượng khá nhiều: 19 tác giả và 22 tác phẩm trong đó 14 tác phẩm giảng chính thức, 8 tác phẩm đọc thêm. Ví dụ: Văn học dân gian đưa Uy lít xơ trở về - trích Sử thi Hi Lạp, Ra Ma buộc tội – trích sử thi Ấn Độ. Văn học viết TK X – TK XIX đưa các bài thơ Tại Lầu Hoàng Hạc tiễn Mạnh Hạo Nhiên đi Quảng Lăng của Lý Bạch, Cảm Xúc mùa thu của Đỗ Phủ, truyện thì đưa Hồi trống cổ thành (trích Tam quốc diễn nghĩa), Tình yêu và thù hận (Trích kịch Rô mê ô và Ju li ét), Tôi yêu em (thơ Puskin), Người trong bao (truyện ngắn của Sê Khốp), Người cầm quyền khôi phục uy quyền (Những người khốn khổ của Vic to huy gô) Ba cống hiến vĩ đại của Các Mác (của Ăng ghen), Thuốc (của Lỗ Tấn), Số phận một con người (Trích của Sô lô khốp), Ông già và biển cả (Trích của Hê minh uê)… trong khi đó nhiều nhà văn tiêu biểu của văn học Việt Nam thì không đưa vào như Dương Hướng, Chu Lai, Nguyễn Khắc Trường… hoặc chỉ đưa vào đọc thêm như Ma Văn Kháng. Tôi đồng ý những tác phẩm nước ngoài đưa vào sách GK là thành tựu đặc sắc của nền văn học thế giới, đáng học tập. Nhưng điều cần nói là để giảng được những đoạn trích đó, giáo viên phải dành nhiều thời gian đọc nghiền ngẫm tác phẩm rất đồ sộ và phải hiểu khá sâu về tác giả mới giảng hay được (Ví như bộ Tam quốc diễn nghĩa). Còn học sinh cũng phải đọc nội dung các tác phẩm đó mới hiểu được bài giảng trong khi không có tác phẩm, không có thời gian đọc tác phẩm và phải chi phối nhiều bài tập các môn khác. Cho nên học sinh thường học chay, giáo viên cũng giảng chay thì làm sao có cảm hứng truyền thụ kiến thức được? Theo tôi cần có chương trình văn học nước ngoài riêng để giới thiệu các tác giả và tác phẩm tiêu biểu của nền văn học thế giới.

3. Ba là Phân bổ thời lượng giảng dạy nhiều bài không hợp lý

Tôi cảm nhận chương trình dạy văn trong nhà trường ở Việt Nam chúng ta được phân bổ theo kết cấu hình xoáy chôn ốc. Mỗi cấp học một ít, cấp tiếp theo lại vòng lại kiến thức cũ để hiểu hơn cấp trước một ít. Vì thế việc phân bổ thời lượng giảng dạy nhiều khi không hợp lý khiến học sinh cái gì cũng học nhưng hiểu thì hời hợt, không sâu, có khi không rõ ràng

• Ví dụ: Truyện Kiều của Nguyễn Du: Lớp 9 giới thiệu tác giả tác phẩm có 1 tiết, giảng văn 4 đoạn trích 4 tiết. Đến lớp 10: lại giới thiệu Nguyễn Du và Truyện Kiều 1 tiết, lại giảng văn 3 đoạn trích 3 tiết.
• Nguyễn Đình Chiểu: Lớp 9 giới thiệu tác giả và tác phẩm Lục Vân Tiên 1 tiết, giảng văn 2 đoạn trích 2 tiết. Đến lớp 11, lại giới thiệu tác giả và tác phẩm 1 tiết, Văn tế nghía sĩ Cần Giuộc 2 tiết.

Ngoài ra còn nhiều tác phẩm đồ sộ khác rất cần thời lượng dài hơn để giảng kỹ cho học sinh nhưng chỉ cho 1 đến 2 tiết gồm cả đọc hiểu và giảng trong khi đoạn trích thôi cũng đã dài vài trang, thì làm sao học sinh cảm thụ được hết cái hay cái đẹp của văn chương. Ví dụ Sử thi Đăm Săn, Tiễn dặn người yêu, La Quán Trung và Tam quốc diễn nghĩa…

Tuy biết rằng biên soạn sách GK phổ thông là một tập thể các giáo sư, tiến sĩ, các thày các cô có uy tín hàng đầu, rất trải nghiệm về công tác lựa chọn và biên tập nhưng  trong quá trình dạy văn ở cấp THPT, cá nhân tôi vẫn thấy những bất cập, xin mạnh dạn trình bày ra đây và mong được cùng thảo luận chia sẻ để nâng cao giờ dạy văn cho chất lượng.

Điều quan tâm nhất là vấn đề đạo đức, văn hóa xã hội.

Nhà văn-nhà giáo của chúng ta hiện nay đang quan tâm tới vấn đề gì nhất của xã hội?

Điều quan tâm nhất là vấn đề đạo đức, văn hóa xã hội. Bởi quá nhiều giá trị bị đảo lộn, nhất là giá trị đạo đức, văn hóa. Cuộc sống ngày càng đầy đủ, thuận lợi hơn nhưng tình người càng phai nhạt và các mối quan hệ càng lỏng lẻo hơn. Không đầm ấm, gắn bó như xưa nữa trong đó có tình thày trò. Trước kia, thày nói trò nghe răm rắp. Bây giờ thày nói, trò không nghe còn cãi lại (lạm dụng quyền phản biện). Trước kia trò sợ thày cô, bây giờ nhiều thày cô phải sợ trò. Trên báo chí và các trang mạng xã hội đầy các chuyện thày cô đánh mắng trò và cũng không ít các chuyện học trò chửi lại, xúc phạm thày cô…

Vì vậy điều ký thác qua tác phẩm văn chương của các nhà văn là phải sáng tác ra nhiều tác phẩm phản ánh đúng hiện thực thời đại nhưng ngòi bút phải giàu chất nhân văn, tư tưởng phải trong sáng, thật sự hướng tới chân thiện mĩ, không nên đưa vào nhà trường các tác phẩm chỉ phản ánh những tiêu cực, bi lụy, bế tắc của xã hội khiến học sinh luôn nhìn đời bằng con mắt bi quan, nghi ngờ.

          Các nhà văn nói chung , các nhà văn GD nói riêng phải luôn trăn trở và động lòng trắc ẩn với bức tranh đa chiều của xã hội hiện nay, bởi xã hội chúng ta đang phân chia đẳng cấp quá lớn, bởi xã hội và cả gia đình chúng ta hình như chỉ quan tâm nhất tới vấn đề làm kinh tế, phát triển nguồn lực để kiếm được nhiều tiền và thăng tiến đến nhiều vị trí có quyền lực, không quan tâm lắm vấn đề văn chương, văn hóa đạo đức.

Nếu là nhà giáo lại là nhà văn sẽ có thuận lợi là được chủ động và có cảm xúc khi truyền thụ cái hay cái đẹp, cái văn minh văn hóa vào bài giảng để giáo dục thế hệ trẻ. Biết được nhà trường và xã hội cần những gì để họ sáng tạo văn chương. Nhưng thật khó khăn. Đó là học sinh nói riêng và xã hội nói chung giờ ít hăm hở học văn, con người sống thực dụng hơn, không mộng mơ với các áng văn chương hay, sách giáo khoa tuyển chọn vào nhà trường ít bài hay và đặc biệt thày bị gò bó bởi sách hướng dẫn giảng dạy quy định. 

Vậy đòi hỏi nhà văn phải thoát khỏi lối mòn cũ để khẳng định mình trong tác phẩm văn chương bằng sự dấn thân, đổi mới. Nếu là nhà văn đã có bề dày sáng tác, họ đã khẳng định phong cách văn chương của mình đối với bạn đọc và vẫn đáp ứng được nhu cầu bạn đọc thì không nên đổi mới, làm khác mình. Bản lĩnh của người viết là phải bám sát hiện thực xã hội, luôn hướng về chân thiện mĩ và hướng tác phẩm về đúng 3 chức năng quan trọng: Nhận thức – Giáo dục – Thẩm mỹ. Nếu nhà văn chạy theo thị hiếu nhất thời, chỉ đổi mới giả tạo để đánh bóng mình gây sự tò mò, chú ý của người khác bằng các tác phẩm thiên về tình ái mùi mẫn, bạo lực, cướp giết… thì nhà văn sẽ góp phần làm cho giá trị văn hoá đạo đức bị xuống cấp

Làm thế nào để các tài năng văn học nghệ thuật trong trường học được phát hiện và bồi dưỡng kịp thời, để mai sau trở thành những nhà văn có tên tuổi, đóng góp cho nền văn chương nước nhà?

Trước hết cần chăm lo công việc phát hiện tài năng qua các giờ dạy văn, các bài chấm văn, các cuộc thi văn, các giờ ngoại khóa văn học. Nếu tìm được học sinh tài năng, cần nhóm các em thành câu lạc bộ hoặc nhóm văn học, trường có các giờ bồi dưỡng văn – thơ ngoài chương trình giảng dạy văn, tổ chức các cuộc thi sang tác, động viên các em viết bài sáng tác gửi cho các báo chí, mời các nhà văn, thơ về nói chuyện ngoại khóa, có thể gửi các em xuất sắc đi dự các lớp bồi dưỡng viết văn của tỉnh và trung ương.

Vai trò của nhà trường đối với sự phát triển toàn diện, nhất là nhân cách của HS, SV qua các tác phẩm văn học?

Điều này là trách nhiệm chính của người thày giảng văn. Hãy khai thác tốt chức năng giáo dục của một tác phẩm văn học và truyền thụ sâu sắc tính bản thiện trong các hình tượng văn học. Muốn vậy thày phải cảm thụ tốt, phải đam mê văn chương, phải nhiệt tình không vụ lợi và quan trọng hơn nữa phải gương mẫu về nhân cách.

Giới trẻ hiện nay đang sống trong thời đại CNH – HĐH, mọi cái đều phải nhanh, nhạy, năng động, sáng tạo và hướng tới sự phát triển, tiến bộ. Nhưng giới trẻ viết hiện nay ít mưu cầu vì sự bức xúc xã hội hay vì muốn cải tạo xã hội, hoặc muốn cống hiến cho nhân dân, cho Tổ quốc …Nhiều người viết để thể nghiệm mình, viết vì đam mê, viết để nổi tiếng và cũng viết để kiếm tiền. Tuy nhiên trong số họ vẫn có những tài năng và rất thông minh, có phong cách mới. Dù ít ta cũng nên tập hợp họ, động viên khích lệ và bồi dưỡng có bài bản để họ thành nhân tài thực sự. Chúng ta vẫn tin nước nhà rồi sẽ có đội ngũ cầm bút vững vàng thay thế thế hệ hôm nay, làm cho xã hội tiến bộ tích cực hơn, làm cho những giá trị văn hoá – đạo đức lại trở lại đúng bản chất tốt đẹp mà cha ông đã bao đời tích cóp.