VỠ HỤI

Nước ta nằm ở khu vực Đông Nam Á, khí hậu nhiệt đới gió mùa, nên thường xuyên phải hứng chịu những cơn bão bất thường trong mùa mưa bão. Trung bình mỗi năm có trên, dưới mười cơn bão. Nhưng trong cuộc đời mỗi con người lại còn gặp nhiều cơn bão khác, tuy không đến nỗi chết người, nhưng cũng làm cho họ, hoặc một số người liên quan lao đao điêu đứng, không kém phần khổ sở: Như trong tình yêu có cơn bão lòng, trong một khu vực có cơn bão hụi, v.v...

Trong 2 năm 91 và 92 cơn bão hụi ở Hà Tây hoành hành trên toàn tỉnh và các vùng phụ cận. Bầu trời Hà Tây vẫn trong sáng với trời xanh, mây trắng lững lờ trôi cùng gió nhẹ, nhưng các cơn bão lòng nổi lên trong các công chức, kể cả những người đã từng là nhà giáo ưu tú, giáo viên dạy giỏi, bác sĩ lành nghề, thầy thuốc nhân dân, lương y nhân hậu, các công nhân đã từng đạt danh hiệu bàn tay vàng, các nông dân, phụ nữ đảm đang trên những cánh đồng mười tấn, thậm chí có cả những kỹ sư, chuyên viên, mà có vợ con trong gia đình có liên quan tới hụi.

Nếu như trước đó vào các năm 89, 90, khi phong trào chơi hụi đang lên cao tới đỉnh điểm, ai có về thăm vùng quê này, kể cả những nơi heo hút của vùng bán sơn địa Lương Sơn, Chương Mỹ hoặc là vùng chiêm trũng Đồng Tâm, đâu đâu, cũng rộn rã tiếng cười, tiếng mời chào nhau chơi hụi. Họ quảng cáo, khoe mẽ, tự cho dây hụi của mình là sòng phẳng, là kỷ luật, là người đóng, người mua hụi luôn nhanh chóng, đúng hẹn. Các hàng quán, dù bất kỳ là hàng gì, đều bán chạy như tôm tươi. Đặc biệt là các quán ăn, quán nhậu, lúc nào cũng nhộn nhịp, tấp nập kẻ mua, người bán, vì trong tay ai cũng có tiền áo lãi lớn trong các giao dịch hụi. Họ còn đua nhau mở những bữa liên hoan, tiệc mừng, tiệc khai trương dây hụi mới, để chèo kéo, khuếch trương dây hụi của mình. Người làm tiệc sau luôn đổi mới hơn, nhiều món lạ hơn người trước. Có người còn nói quá lên rằng: Những con chó ở các vùng này, thấy miếng giò lụa vứt ra nó cứ dửng dưng, vì đã được ăn no, ăn nhiều sau những bữa tiệc dân hụi chiêu đãi nhau thừa mứa?

Thời kỳ này ai cũng có thể là chủ của nhiều dây hụi, cũng như chơi đan xen nhau hàng chục dây hụi khác. Các chủ hụi thì còn vừa là chủ, vừa tham gia chơi vài chục dây hụi khác là chuyện bình thường. Có thể nói mạng lưới hụi chằng chịt, đan xen nhau không kém gì dây dợ, bụi rậm, quấn quýt trong các rừng mưa nhiệt đới. Nhưng đến đầu năm 91, khi một nhóm người chơi hụi, mà cần đầu là các đầu gấu, hay các tay trùm buôn lậu,  lặng lẽ rút vốn, đem vào các huyện Bù Đăng, Bù Đốp trong miền Nam, mua rừng cao su, mua rừng điều, mua đất, hoặc trốn đâu biệt tích, thì tất cả các chủ hụi khác,
mới té ngửa ra là mình đã bị cuốn vào một vòng xoay lừa đảo kín kẽ và thâm hậu nhất. Như một trò chơi Đô mi nô cực lớn theo nhau đổ rạp,
và bão lòng trong tất cả các nhân vật tôi đã nêu trên bùng lên dữ dội, cuốn theo các cơn bão khác của các người thân trong gia đình. Thể là các hàng quán trở nên ảm đạm. Đường làng, ngõ xóm cũng vắng lặng theo, ngoại trừ các chuyến xe bò, xe ba gác cải tiến nhỏ, trên đó từng cặp vợ chồng, người thân: người kéo, người đẩy chở bàn, ghế, giường, tủ, mâm đồng, chậu thau, đồng hồ cổ, giả cổ, độc bình, xoong nồi, bát đĩa, chở ngược, chở xuôi qua lại để trả nợ nhau, để thanh toán với giá ảo, các khoản nợ trong thanh quyết toán hụi. Trong việc thanh toán này, chỉ có các người nông dân chân chất hiền lành, các công chức còn đang tại vị, các nhà giáo là nghiêm chỉnh thực hiện, vì bản chất thật thà vốn có của họ, bằng mong muốn bảo toàn danh dự, an toàn cho con cháu trong gia đình.

Trái lại, những tay chơi đầu gấu, hoặc các tay chơi hui có số má, hoặc có người nhà làm việc trong các cơ quan thực thi pháp luật, thì họ cứ ỳ ra, khất lần không chịu thanh toán, ai nợ họ một xu họ cũng đòi bằng được, thậm chí còn chửi bới, đe dọa, nhưng nếu họ có nợ ai thì họ đánh bài ngơ, có đến đòi mòn ngõ thì họ cũng chỉ khất lần, hoặc lảng tránh, lặng im trong các căn nhà kín cổng cao tường, xua chó dữ ra cắn loạn xạ. Tóm lại người tốt bị thiệt đơn thiệt kép, mất của, mất nhà, thậm chí mất người, còn những kẻ bất hảo lại ngoi lên thành các ông chủ giàu có.

Trong các cặp đôi chở xe cải tiến ấy có anh bạn tôi - một kỹ sư LN - anh ta đang là chủ nhiệm đề tài cấp nhà nước, nghiên cứu về quy trình trồng điều thâm canh 5 năm, đồng thời cũng là cán bộ phụ trách kỹ thuật trồng điều trong dự án VietX do Liên hợp quốc tài trợ. Anh ta đã phải
xa quê gần 5 năm nay để thực thi trọng trách nghiên cứu của mình. Chỉ còn mấy tháng nữa thôi, anh sẽ được đi thăm, học tập, trao đổi về công tác nghiên cứu điều ở một số nước Đông Nam Á, kinh phí do Liên hợp quốc tài trợ. Anh sẽ được báo cáo đề tài cấp nhà nước, mà nó đã được nghiên cứu thực thi bài bản tỉ mỉ với nguồn kinh phí tài trợ dồi dào của cả dự án và đề tài. Đặc biệt là tất cả các tiêu chí trong chuỗi quy trình trồng điều thâm canh: từ khâu chọn giống, chiết, ghép điều, tạo cây trong vườn ươm đến mật độ, cách trồng, chăm sóc, tưới cây, tỉa cành, tạo tán, bón phân, đều được nghiên cứu với những thiết kế khảo nghiệm trên hiện trường, thực thi tại 2 trung tâm nghiên cứu về cây điều ở Bình Dương và Bình Thuận. Có thể nói đề tài được thực hiện với một lực lượng hùng hậu của nhiều cơ quan, địa phương phối hợp chặt chẽ, bài bản nên đã
có kết quả nghiên cứu thực tế xác đáng. Với kết quả này anh bạn tôi có thể dùng để làm luận án phó tiến sĩ trong nước dễ dàng, và chắc chắn thành công.

Thế mà nhận được tin tai họa vỡ hụi của vợ, anh vội xin nghỉ phép một tuần để về giải quyết. Anh thực sự rất buồn, vì leo cây gần đến ngày ăn quả mà phải dừng lại. Anh không những không trách cứ vợ, mà càng thương cô ấy hơn: vì trong các năm qua, vợ anh đã gồng mình lên: vừa công tác vừa trông nom 2 đứa con trai của anh đang học trong các trường phổ thông gần cuối cấp. Thế là anh đành phải kéo xe chở giường, tủ để thanh toán cho sòng phẳng, để các con anh được đi học an toàn khỏi phải lo sợ bị đe dọa của các chủ nợ.

Anh bạn tôi càng không dám trách vợ, vì người lôi kéo vợ anh vào cái vòng xoay ác nghiệt này lại là chị gái của anh - một chủ hụi  có cỡ, có chức danh là phó chủ tịch hụi ở khu vực. Cũng may là 2 năm trước anh không nhận lời bỏ cơ quan về làm thư ký hụi riêng cho chị ấy.

Trời nắng tháng 5, càng về trưa càng gay gắt, mồ hôi anh tứa ra trên cổ, trên mặt, chảy tràn ướt lưng, ướt áo, anh cũng mặc, cố kéo cái xe cải tiến nghiệt ngã qua các đường làng, nhưng vẫn không quên lo lắng về sự học hành của các con anh, nhất định sau vụ này sẽ bị ảnh hưởng lớn về tâm lý, về kinh tế. Có lẽ anh phải chuyển tất cả gia đình vào miền Nam, để thuận tiện cho công tác của anh, cũng như giải tỏa tâm lý bị khủng hoảng do bão hụi mang lại cho vợ con anh. Nhưng khó khăn nhất là xin chuyển công tác cho vợ. Cuối cùng cơ quan vợ anh cũng thông cảm, giải quyết cho vợ anh được về hưu sớm.

Thế rồi mọi chuyện cũng được giải quyết ổn thỏa, gia đình anh vẫn giữ được yên ấm, chỉ có điều là anh  không thể báo cáo luận án phó tiến sĩ trong nước được nữa, vì không có đủ tiền để theo học, bảo vệ trong thời gian 2 năm sau đó. Tôi đành an ủi anh: các cụ ta từ xưa đã chỉ ra rằng “Thê tử tróc tự”. Cái chính là sự cống hiến thực sự của mình. Còn bằng cấp đôi khi nó cũng chỉ là cái phù du trong cuộc đời mà thôi.

Tháng 9/2020