TẢN VĂN CỦA HỒNG QUANG

Ngân lên từ lục bát

(tản văn)

Tôi không phải nhà nghiên cứu văn học và cũng chưa là nhà thơ. Tôi chỉ
là một người nông dân bình thường, quanh năm gắn bó với ruộng đồng, con dao
cái cuốc. Thế nhưng cũng như bao người Việt Nam khác, tôi yêu thơ từ thuở còn
tấm bé. Tôi yêu những câu ca dao mẹ ru bên cánh võng những đêm hè trăng
sáng; yêu những lời tục ngữ mộc mạc mà sâu sắc được ông cha đúc kết từ bao
đời; yêu những vần lục bát ngọt ngào, đằm thắm đã nuôi dưỡng tâm hồn dân tộc
qua hàng trăm năm lịch sử.

Nhắc đến thể thơ lục bát, tôi lại nhớ đến kiệt tác Truyện Kiều của Nguyễn Du.
Đó không chỉ là niềm tự hào của văn học Việt Nam mà còn là một tác phẩm đã
vượt qua biên giới quốc gia để đến với bạn đọc năm châu. Điều đáng nói là toàn
bộ kiệt tác ấy được viết bằng thể thơ lục bát. Chỉ riêng điều đó cũng đủ cho thấy
sức sống mãnh liệt, vẻ đẹp độc đáo và giá trị to lớn của lục bát trong kho tàng
văn hóa Việt Nam.

Người Việt Nam từ ngàn đời nay đã quen với nhịp sáu – tám. Nhịp điệu ấy
mềm mại như dòng sông quê, như tiếng võng đưa, như bước chân mẹ trên con
đường làng. Nó đi vào lòng người một cách tự nhiên đến mức nhiều khi ta
không nhận ra mình đang nói thơ.

“Thân em như tấm lụa đào...”
“Con cò bay lả bay la...”
“Nhiễu điều phủ lấy giá gương...”

Những câu ca dao ấy sống mãi không phải vì được in trong sách, mà vì được
truyền từ miệng người này sang người khác suốt hàng trăm năm.

Có lẽ trên thế giới có nhiều dân tộc sở hữu những thể thơ độc đáo riêng của
mình. Nhưng với người Việt Nam, lục bát chính là một trong những dấu hiệu
nhận diện rõ nhất của bản sắc văn hóa dân tộc. Nếu ca dao là dòng sữa nuôi
dưỡng tâm hồn người Việt thì lục bát chính là chiếc bình chứa dòng sữa ấy.

Ngày nay, văn học phát triển mạnh mẽ. Thơ tự do xuất hiện và có nhiều
thành tựu đáng ghi nhận. Nhiều nhà thơ tài năng đã làm mới ngôn ngữ, làm mới
cách biểu đạt và mở rộng biên độ sáng tạo cho thi ca Việt Nam. Đó là điều đáng
mừng.

Lục bát sở dĩ tồn tại hàng trăm năm không phải ngẫu nhiên. Nó có cấu trúc
riêng, có nhạc tính riêng, có quy luật bằng trắc riêng. Chính những quy luật ấy
tạo nên vẻ đẹp của nó. Cũng giống như cây đàn phải có dây đàn mới phát ra âm
thanh đúng điệu. Nếu tháo bỏ hết dây rồi vẫn gọi đó là đàn thì e rằng khó thuyết
phục.

Tôi không phản đối sáng tạo. Ngược lại, sáng tạo là điều cần thiết để văn học
phát triển. Nhưng sáng tạo không đồng nghĩa với việc phủ nhận những giá trị
nền tảng, đã trở thành truyền thống tốt đẹp . Ngôi nhà có thể sửa sang, mở rộng,
trang trí theo nhiều cách khác nhau. Nhưng nếu phá bỏ hết móng nhà thì ngôi
nhà ấy khó mà đứng vững.
Thơ lục bát cũng vậy. Nếu câu sáu không còn nhịp điệu của câu sáu, câu tám
không còn hơi thở của câu tám; nếu dấu câu bị đặt tùy tiện làm đứt gãy mạch
cảm xúc; nếu thanh điệu bị xô lệch đến mức mất hẳn chất nhạc vốn có; nếu
người đọc không còn nhận ra đâu là hồn vía của lục bát, thì lúc ấy chúng ta đang
làm mới hay đang đánh mất chính điều làm nên giá trị của nó?

Điều đáng nói là người giữ gìn lục bát bền bỉ nhất không phải lúc nào cũng là
những nhà nghiên cứu hay những hội thảo văn chương. Chính người dân bình
thường mới là những người gìn giữ nó lâu dài nhất. Đó là bà mẹ ru con bằng câu
ca dao. Là người nông dân vừa làm đồng vừa ngâm vài câu Kiều. Là những cụ
già thuộc hàng trăm câu lục bát mà chưa từng học qua trường lớp sáng tác nào.
Chính họ là những người đã gìn giữ thể thơ này qua bao biến thiên của lịch sử.

Bởi vậy, tôi mong rằng những ai yêu thơ hãy dành cho lục bát sự trân trọng
xứng đáng. Bởi chỉ khi hiểu được vẻ đẹp của gốc rễ, người ta mới có thể làm
cho cành lá xanh tươi hơn.

Có người cho rằng làm thơ lục bát phải thật hay, thật nhiều hình tượng, thật
sâu sắc mới đáng gọi là thơ. Điều đó đúng, nhưng theo tôi, trước hết người làm
thơ phải tôn trọng những quy luật cơ bản của thể thơ mình lựa chọn. Với lục bát,

nếu câu thơ đã đúng niêm luật, đúng vần, đúng nhịp, giữ được sự hài hòa bằng
trắc và đọc lên nghe êm tai, thuận miệng, thì dù ý tứ còn mộc mạc, hình tượng
nghệ thuật chưa thật phong phú, người viết cũng đã đi được một nửa chặng
đường thành công rồi. Bởi lẽ, lục bát trước hết là nhạc điệu. Cái nhạc ấy chính là
chiếc cầu đưa cảm xúc đến với người đọc.

Từ bao đời nay, người Việt yêu ca dao, yêu lời ru, yêu những câu thơ dân
gian trước hết bởi chúng dễ nhớ, dễ thuộc, dễ đi vào lòng người. Một câu thơ có
vần điệu thường sống lâu hơn nhiều câu văn xuôi hay nhưng khô khan. Chính vì
vậy mà ngay trong cuộc sống hiện đại hôm nay, khi các phương tiện truyền
thông phát triển mạnh mẽ, người ta vẫn tận dụng sức mạnh của vần điệu. Không
phải ngẫu nhiên mà nhiều câu quảng cáo trên truyền hình, phát thanh hay các
phương tiện truyền thông khác thường được gieo vần hoặc sắp xếp theo nhịp
điệu gần với thơ. Người làm quảng cáo hiểu rằng những câu có vần sẽ dễ nhớ
hơn, dễ lan truyền hơn và ở lại lâu hơn trong trí nhớ của công chúng.
Điều đó cho thấy nhạc tính không chỉ tồn tại trong thơ ca mà còn hiện diện
trong nhiều lĩnh vực của đời sống hiện đại. Từ quảng cáo, khẩu hiệu, bài hát đến
những câu nói lan truyền trên mạng xã hội, yếu tố nhịp điệu và gieo vần vẫn
luôn phát huy sức mạnh ghi nhớ của ngôn ngữ.

Bởi vậy, mỗi khi một câu lục bát cất lên, đó không chỉ là thơ. Trong đó có
tiếng ru của mẹ, có hơi thở của đồng quê, có vẻ đẹp của tiếng Việt và có cả ký
ức văn hóa của dân tộc được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Chừng nào
người Việt còn yêu tiếng Việt, chừng ấy lục bát vẫn còn ngân lên, còn sống mãi.

Nguyễn Hồng Quang
ĐT: 0397913131
ĐC: thôn vĩnh ban-xã Đồng Yên-tỉnh Tuyên Quang