Một tác phẩm có giá trị, một món quà tinh thần với không chỉ bản thân tôi mà còn với không ít các độc giả khác khi sống trong một thế giới đầy biến động với quá nhiều rủi ro bất trắc. Vậy Chúa hay Phật, đức tin nào làm bệ đỡ tinh thần cho con người hiện đại. “Tôn giáo nào cứu rỗi được tâm hồn chúng ta thì đó là tôn giáo của chúng ta”. Gió chiều Hoàng Đạo chất chứa những tuyên ngôn cuộc sống rất mộc mạc, giản dị mà thâm sâu như thế.
Vậy là, đứa con tinh thần mà nhà văn Lê Hồng Nguyên thai nghén, ấp ủ, mong chờ, ngóng đợi bao năm đã ra đời. Chín tháng tròn từ khi tôi được đọc những trang bản thảo in trên khổ A4 giấy photo, hôm nay trên tay tôi là một tác phẩm xinh đẹp 279 trang còn thơm mùi giấy mới. Bìa sách với nhà thờ Thiên Chúa vừa trang nghiêm, ngạo nghễ, vừa có phần khiêm nhường chìm trong tông vàng chủ đạo của ánh chiều sắp tắt phảng phất nét u buồn, hoài niệm.
Nhận “đứa con tinh thần” từ chính “người mẹ” của nó trao tặng, ấp cuốn sách trước ngực trong một ngày Thu rất Thu, lòng tôi dâng lên những cảm xúc thật bồi hồi, xao xuyến. Có gì liên quan giữa người đàn bà rất truyển thống, rất Việt Nam, rất khiêm nhường, dịu dàng, còn vương chút gì đó thật trong trẻo, mộc mạc, hồn nhiên ngồi trước mặt tôi đây với những nhân vật nữ đầy cá tính, quá mạnh mẽ, thậm chí có phần bạo liệt trong tác phẩm của chị không?
Và tôi lật giở từng trang Gió chiều Hoàng Đạo thơm mùi giấy, mùi mực mới.
“Làng Hoàng Đạo không còn nữa…, một bến sông, một ngôi làng đã chìm,… Tuổi tám mươi. Người ta nói đó là tuổi chờ. Chờ một chuyến đi không cần vé. Và trong sự chờ đợi ấy, nỗi nhớ quê lại dâng lên, thảm thiết, cồn cào, như dịch vị trong cơ thể người già sắp rụng,… Gió chiều Hoàng Đạo vẫn thổi, trong ký ức những người còn nhớ”.
Nhớ lại những ngày Tết Nguyên Đán cận kề, chị em tôi thường đưa bố mẹ ra ga Hà Nội, xuôi chuyến tàu về quê nội Hà Tĩnh ăn tết. Tết càng đến gần, bố tôi càng hồi hộp, thắc thỏm mong ngóng về quê, nơi gần 60 năm trước ông đã từ đó ra đi, xông pha chiến trường trận mạc rồi bôn ba khắp chốn cùng nơi. Những dòng cuối cuốn tiểu thuyết khép lại như nhắc nhở, như thức tỉnh tôi, một đứa con bao năm không thể hiểu đến nơi đến chốn, hiểu đến tận cùng nỗi lòng của người bố đã gần 60 năm rời xa quê nhà vẫn luôn đau đáu trở về chốn cũ, quê xưa. Với người già, trí nhớ trở nên kỳ lạ “hiện tại mờ đi, còn quá khứ lại sắc nét đến nhói lòng”.
Một cuốn tiểu thuyết bố cục 2 phần mạch lạc. Phần 1: “Người ở lại”. Phần 2: “Người ra đi”. Phần 1 dung lượng dài gấp 3 phần 2 hoàn toàn phù hợp với logic và thực tế cuộc sống. Chính những “người ở lại” luôn là đối tượng vật vã, đau đớn bởi họ nhìn đâu cũng thấy bóng dáng kỷ niệm với người ra đi. Vẫn khung cảnh ấy, mọi thứ vẫn thế, chỉ có con người gắn bó hữu cơ với khung cảnh ấy bỗng dưng biến mất. Trong khi đó, với “người ra đi”, tất cả những gì mở ra trước mắt họ là hoàn toàn mới mẻ, bất ngờ, họ phải tìm mọi cách để làm quen, thích nghi với cuộc sống mới, hiếm khi có dịp để nhớ nhung, hồi tưởng và quắt quay tìm về kỷ niệm cho đến khi cuộc sống yên ổn, con cháu trưởng thành, cuộc sống không nhiều lo toan thì lúc đó mình đã gần đất xa trời. Lê Hồng Nguyên đã thấu được cái mạch logic ấy để thiết kế nên “đứa con tinh thần” của chính mình.
Bối cảnh cuốn tiểu thuyết là miền Bắc Việt Nam sau hiệp định Giơnevơ, tháng 7.1954 với cuộc di dân khổng lồ của những người theo đạo Thiên Chúa từ Bắc vào Nam theo khẩu hiệu được tuyên truyền “Chúa đã vô Nam”, ở với cộng sản sẽ mất linh hồn. Một gia đình những người Công giáo sau bao vật vã, đau đớn giữa đi và ở đã quyết định ở lại xóm đạo hắt hiu khi bà con của họ phần lớn đã rời bỏ quê nhà. Họ ở lại vì mồ mả cha ông, tổ tiên, vì những gì đã gắn bó máu thịt với họ suốt cuộc đời và đặc biệt với hi vọng đứa con gái lớn mất tích bí ẩn đúng ngày nó cưới sẽ còn nơi chốn để trở về. Họ tái thiết lại xóm đạo hoang tàn theo cách của họ. Cuộc sống của từng thành viên trong gia đình Công giáo ấy cùng những người bà con hàng xóm láng giềng của họ đã biến thiên theo dòng lịch sử như thế nào đã được Lê Hồng Nguyên miêu tả theo một cách cực kỳ sinh động và cuốn hút theo từng trang sách.
Lịch sử, văn hoá, chính trị, tôn giáo,…và thân phận con người quấn quyện với chừng mực và liều lượng hợp lý trong cuốn sách làm nổi bật những điểm nhấn quan trọng trong lịch sử Việt Nam suốt 2/3 thế kỷ đồng thời cũng giúp độc giả cảm nhận sâu sắc số phận con người gắn liền với những biến đổi chính trị lớn từ giữa thế kỷ XX đến hiện nay. Dù bạn là ai, dù bạn có quan tâm đến chính trị hay không, chính trị vẫn luôn tác động trực tiếp đến cuộc đời và số phận của chính bạn. Mỗi con người chúng ta đều là con người chính trị. Chính trị kết nối chúng ta và chính trị cũng chia rẽ chúng ta. Địch và ta, ta và địch, những con người ở 2 chiến tuyến đối lập về chính trị không ngăn được trái tim họ hướng về nhau, họ yêu nhau, và họ vượt qua mọi ranh giới, mọi rào cản, họ vượt qua, họ bất chấp tất cả để đến với nhau. Câu chuyện của cuộc đời của Vạn, cô gái mất tích bí ẩn đêm trước ngày cưới của mình là một minh chứng sinh động.
Hay nhân vật Hà, em gái Vạn, một thiếu nữ Công giáo, bị xã hội kỳ thị, nhìn với cái nhìn xa lánh đã lấy một người trong gia đình có lý lịch cơ bản, để làm chỗ dựa cho cuộc sống vốn quá nhiều sóng gió, bấp bênh của mình. Tôn giáo của Hà đã cứu rỗi tâm hồn cô từ trong sâu thẳm, nhưng cũng chính tôn giáo của cô đã làm đời sống của cô thêm nhiều long đong, lận đận và lâm vào những bi kịch khôn cùng.
Mỗi nhân vật một số phận. Nhưng tôn giáo của họ là yếu tố cốt lõi làm nên đời sống tinh thần của họ và cũng chính tôn giáo ấy làm cho họ bị xa lánh, kỳ thị và vướng vào đau khổ đoạn trường. Lê Hồng Nguyên đã thành công khi miêu tả thân phận con người gắn liền với dòng chảy của lịch sử một cách tự nhiên như cuộc sống vốn vậy. Những mâu thuẫn nội tâm, đời sống tinh thần và những đường lối chính trị lúc xung đột, lúc hoà quyện góp phần tạo nên số phận từng nhân vật vô cùng sinh động.
Điểm nhấn của cuốn tiểu thuyết là những trang văn đẹp và sâu; bay bổng mà không hời hợt về cách thực hành tôn giáo. Lê Hồng Nguyên không đi sâu miêu tả triết lý của đạo Thiên Chúa hay đạo Phật mà qua những biểu hiện rất đời, rất bình dị về thực hành tôn giáo của những người Công giáo hay những Phật tử mà cái cao siêu, chất thần thánh của Chúa, của Phật hiện lên thật sắc nét và cuốn hút. Gió chiều Hoàng Đạo làm tôi nhớ những người Công giáo trong Phố Hoài của nhà văn Trần Thị Trường. Tôi cũng nhớ làm sao cái không gian đẫm chất Phật trong Đội gạo lên chùa của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh khi lật giở từng trang sách của Lê Hồng Nguyên. Thiên Chúa giáo và Phật giáo trong Gió chiều Hoàng Đạo quá đẹp đẽ, rất văn minh và đầy sức cảm hoá tâm hồn con người. Những không gian đặc quánh chất Chúa, chất Phật trong cuốn sách nâng tâm hồn độc giả, đưa độc giả vào những trạng thái tâm thức thật dễ chịu. Hai tôn giáo lớn cùng hiện diện song hành trong cuốn sách phản ánh triết lý tôn giáo đồng nguyên, giao hoà của văn hoá Việt Nam.
Và điều vô cùng mạnh mẽ, bứt phá khi Lê Hồng Nguyên cho nhân vật của mình “dám” phản biện lại Chúa, bỏ Chúa trở về với Phật. “Chúa không cứu chúng con, để chúng con lâm vào cảnh cùng cực”. “Sau hơn 20 năm gái theo chồng mà sống trong đức tin khác. Giờ đây, lúc đau nhất, U nhớ tha thiết gốc đạo của mình”. U quyết định trở về với tôn giáo của chính mình- Phật giáo. Một cuộc xung đột nội tâm sâu sắc không chỉ của chính nhân vật mà còn là mâu thuẫn lớn giữa những người trong cùng một gia đình: “U biết tội phản Chúa nặng thế nào không? Thầy con vừa mất, U đã xoá sạch mọi thứ”. Và dù Chúa hay Phật, “ánh mắt yên tĩnh như cuộc đời đã không còn sóng gió” của U sau khi U đi ở chùa đã nói lên tất cả. Theo Chúa hay theo Phật đó là quyền lựa chọn của cá nhân mỗi chúng ta. Tôn giáo nào cứu rỗi được tâm hồn chúng ta thì đó là tôn giáo của chúng ta.
Những người phụ nữ trong Gió chiều hoàng đạo của Lê Hồng Nguyên với dáng vẻ bề ngoài rất thuần Việt, rất dịu dàng, đằm thắm sở hữu một bản lĩnh, một cá tính, một tố chất dám sống, dám bứt phá, dám vượt qua mọi rào cản để sống cuộc đời của mình. Từ người mẹ chất phác lam lũ đến chị Vạn, em Hà, chị Chiêm,… đều gây ấn tượng mạnh mẽ với độc giả bởi những sự đối lập chan chát giữa dung mạo, ngoại hình và tính cách, tâm hồn, bản lĩnh của họ. Gọi là “nổi loạn” hay “bản lĩnh” tuỳ cách nhìn của mỗi người. Tuy nhiên, có thể nói Gió chiều Hoàng Đạo tôn vinh những bí ẩn và nét quyến rũ chết người của phụ nữ Việt từ trong sâu thẳm. Những cá tính mạnh mẽ được ẩn giấu trong vẻ ngoài bình dị và rất bình thường. Đó là tuyên ngôn sống của những con người bình thường nhưng quyết không sống một đời tầm thường, tẻ nhạt, vô vị.
Những trang văn đẹp, bay bổng, phiêu lãng, thực hư hư thực quấn quyện cùng những trang đầy “tính chiến đấu” của các phong trào chính trị làm nên sự đa dạng trong văn phong của Gió chiều hoàng đạo. Đủ phiêu để nâng tâm hồn độc giả bay lên nhưng cũng đủ “tỉnh” để không mất phương hướng vì Lê Hồng Nguyên rất chủ động trong nắm bắt cấu trúc tổng thể của cuốn sách.
Một tác phẩm có giá trị, một món quà tinh thần với không chỉ bản thân tôi mà còn với không ít các độc giả khác khi sống trong một thế giới đầy biến động với quá nhiều rủi ro bất trắc. Vậy Chúa hay Phật, đức tin nào làm bệ đỡ tinh thần cho con người hiện đại. “Tôn giáo nào cứu rỗi được tâm hồn chúng ta thì đó là tôn giáo của chúng ta”. Gió chiều Hoàng Đạo chất chứa những tuyên ngôn cuộc sống rất mộc mạc, giản dị mà thâm sâu như thế.
Cuộc sống vô thường, không có gì là mãi mãi. Sinh trụ dị diệt. Con người sinh ra từ cát bụi rồi lại trở về với cát bụi. Vậy nếu tất cả mất đi, cuộc sống còn lại điều gì ý nghĩa? “Gió chiều Hoàng Đạo vẫn thổi, trong kí ức những người còn nhớ”. Những giá trị tinh thần được lưu truyền, những hệ giá trị lắng lại và sống bền bỉ theo dòng thời gian, và những cuốn sách. Nói không ngoa, Gió chiều Hoàng Đạo của Lê Hồng Nguyên là một cuốn sách như thế.
Cám ơn nhà văn Lê Hồng Nguyên vì đã nhớ và đã “ghi lại” ký ức về một bến sông, một ngôi làng đã chìm theo đúng nghĩa đen nhưng ký ức đẹp đẽ, đau thương và hồn vía của nó sẽ còn lại mãi mãi.
Thật hạnh phúc khi “đứa con tinh thần” của nhà văn Lê Hồng Nguyên đã đến được tay độc giả bởi một “bà đỡ” mát tay trong làng xuất bản. Chúc mừng Chị, chúc mừng Nhà xuất bản Văn học. Chúc mừng những độc giả có cơ duyên được chạm đến những trang sách nhẹ nhàng, sâu lắng của Chị.
PGS-TS TRẦN THỊ THU HOÀI
CHÉP LẠI TỪ VĂN HỌC SÀI GÒN
