VŨ NHO dịch

Boris Almazov

CHÚ ẾCH CON 

Timosha Esaulov đâm ra say mê gọt đẽo. Ngay từ hồi mùa xuân, cậu vô tình lượm được một khúc gỗ trông giống như một con tàu. Cậu dùng dao bếp gọt đẽo bớt một chút, gắn thêm các cột buồm — thế là ra một chiếc thuyền buồm caravel, giống hệt chiếc thuyền mà Columbus đã dùng để khám phá ra châu Mỹ.

Timosha mang chiếc thuyền caravel khoe với ông Aggie. Ông luôn ngồi trên chiếc bệ đất trước nhà để đan giỏ. Trong chiến tranh, ông từng bị phát xít bắt làm tù binh và bị tàn phế ở đó: đôi chân ông bị liệt, không thể đi lại được. Thế nên ông mới ngồi một chỗ đan giỏ.

Ông khen chiếc thuyền caravel của Timosha:

— Tay nghề khéo tuyệt! Đúng là xuất sắc!

Kể từ ngày đó, Timosha cứ miệt mài gọt đẽo. Cậu đẽo một con ngựa, đẽo một con chó. Cậu ghép một căn nhà nhỏ từng khúc gỗ một, dán lại bằng keo thợ mộc. Mái nhà làm bằng gỗ ván, cánh cửa cửa sổ và cửa ra vào đều gắn bản lề, mở ra đóng vào được.

Sau đó, cậu tình cờ có được một cuốn sách về tàu thuyền, thế là cậu bắt đầu nhìn theo hình vẽ để đẽo đủ loại tàu thuyền khác nhau. Cả một hạm đội nhỏ đã đứng sừng sững trên bậu cửa sổ.

Buổi sáng, dân làng đi ra đồng, nhìn thấy những sản phẩm mới mà Timosha vừa đẽo xong: Tất cả các tác phẩm của cậu đều được trưng bày bên cửa sổ nhà ông nội, còn ông thì đứng giải thích cho những người đi ngang qua.

Chỉ có một điều phiền phức: Timosha thiếu dụng cụ. Cào (bào gỗ) thì có một cái hơi tệ, khoan tay thì có một cặp, nhưng lại thiếu một con dao tốt. Con dao bếp sau hai tháng dùng đã bị mài mòn gần hết, lại thêm cái cán cầm không thoải mái, làm chai cả tay. Trong khi đó, Antip — con trai của ông Aggey — lại có một con dao tuyệt vời! Antip làm thợ cơ khí trong xưởng và tự tay làm ra con dao đó, lưỡi làm bằng thép tốt nhất, lại có thêm dũa, khoan nhỏ, dùi và kéo! Với con dao như thế, không chỉ đẽo được tàu thuyền mà còn có thể chạm khắc ra cả hoa văn ren. Quan trọng nhất là cái cán cầm rất vừa tay, chắc chắn, khác hẳn mấy con dao mua ở cửa hàng.

Nhưng không sao! Dù dùng dao bếp, Timosha vẫn làm rất khéo. Valka Kudinov cứ bám lấy Timosha đòi: "Đổi cho tớ đi! Đổi cho tớ đi!" Cậu ta đã hứa hẹn đủ thứ để lấy những con thuyền đó, thậm chí đòi đổi cả cái đài  chạy bằng pin.

— Cậu cần mấy con thuyền này làm gì hả Valyok? — Ông nội hỏi.

— Cháu sẽ gửi lên Moscow đi triển lãm! — Valka nói. — Họ sẽ trao bằng khen cho cháu vì mấy cái này.

— Nhưng có phải cháu đẽo đâu! — Ông nội nói.

— Thì đã sao ạ?

— Cháu đúng là thích cưỡi trên lưng người khác để lên thiên đàng đấy! — Ông nội trả lời và không buồn nói chuyện với Valka nữa.

Tay ông lão đan rổ nhanh hơn, nhưng tay ông run đến mức làm gãy mất mấy cành liễu. Timosha biết rõ: một khi cành liễu trong tay ông nội bắt đầu gãy, nghĩa là ông đang bực mình.

— Ông ơi, ông đừng lo! — Timosha nói. — Cháu sẽ không đổi với Valka đâu. Thà cháu đem chia cho lũ trẻ con nhỏ trong làng chơi ở dưới ao còn hơn.

Tuy nhiên, phải chia tay với những con thuyền khiến Timosha có chút tiếc nuối, với lại cả hạm đội vẫn chưa làm xong hoàn toàn.

Kìa, hai ông cháu đang ngồi trên băng ghế đất ngoài hiên, trong bóng râm. Họ trò chuyện chuyện nọ chuyện kia. Người ông đang đan đáy giỏ, còn Timosha thì đang gọt phần đuôi của một chiếc tàu chiến.

Con đường bụi bặm màu trắng sáng chói dưới ánh nắng. Xóm nhỏ thật yên tĩnh. Trời nóng bức. Chỉ có những cây hướng dương vươn về phía mặt trời và những cậu bé nhỏ đang ngồi trong các rãnh xe, rắc bụi lên những cái đầu trọc của mình. Ai đắp được đống đất cao hơn thì người đó thắng.

Từng đứa một sẽ lần lượt được cõng đi từ đầu đến cuối phố. Timoshka đã lớn rồi nên không còn chơi trò này nữa.

Đột nhiên, chú bé Kaska Motnev chạy xồ tới chỗ các cậu bé. Cậu ta khua tay múa chân, gọi mọi người đi đâu đó và chỉ trỏ điều gì. Kaska là chú bé hiếu động và lanh chanh nhất làng. Không phải tự nhiên mà cậu có biệt danh là "Kẻ rung chuông". Có tin tức gì, lời đồn đại nào là cậu ta biết đầu tiên và loan ra khắp làng.

Các cậu bé biến mất nhanh như một cơn gió. Cụ Aggey ngừng đan mây và bảo Timosha:

— Này Timofey, nhìn xem chúng nó đi đâu thế? Liệu có gây ra đám cháy nào không đấy.

Timosha đặt con dao xuống rồi lao đi tìm lũ trẻ. Cậu chạy qua con ngõ nhỏ, và phía sau căn nhà gỗ của nhà Kudinov, cậu thấy lũ trẻ đang túm tụm lại một chỗ. Chúng đang chăm chú nhìn ngắm cái gì đó.

Timosha chen vào giữa.

Ở chính giữa là Valka Kudinov đang giải thích:

— Đây là một thành tựu khoa học! Chưa ai trên thế giới này có thể nuôi một chú ếch trong chai lọ đâu nhé! Có khi tớ sẽ mang chú ếch khoa học này lên Moscow ấy chứ! Người ta sẽ trao giải thưởng cho tớ và chiếu tớ trên tivi cho xem. Á chà, thợ chạm khắc mạ vàng! — cậu ta nhìn thấy Timoshka. — Lại đây xem này! Cái này không phải như mấy cái gọt đẽo thanh gỗ của cậu đâu.

Cậu ta đưa cho Timosha một chiếc lọ dẹt đựng nước hoa. Bên trong, nằm bẹp dí trong khoảng không chật hẹp và đục ngầu, là một chú ếch nhỏ màu xám với đôi chân mảnh khảnh, trong suốt.

— Lắc thử xem! — Khristya Begly sún răng nói. — Nó sẽ ngọ  nguậy cho mà xem.

— Ồ! Làm sao cậu nhét được nó vào đó thế?

— Bí mật chính là ở chỗ đó! — Vaska Kalmykov nói. — Cái cổ chai nhỏ xíu, chỉ vừa một que diêm, thế mà con ếch thì to đùng...

— Ha! — Valka đáp. — Vào một cái chai lớn thì đứa ngốc nào chẳng nhét ếch vào được. Nhưng đây là thành tựu khoa học. Tớ đã nhét một chú nòng nọc bé tẹo vào trong lọ, rồi tự nó lớn lên ở bên trong đấy chứ.

— Thấy chưa! — Khristya trầm ồ.

— Tớ tất nhiên là phải thay nước, rồi cho nó ăn...

— Nhìn sự kiên nhẫn của người ta kìa! — Vaska nói. — Thật là, vừa phải thay nước, lại còn phải cho ăn nữa chứ.

— Còn phải nói! — Valka đáp. — Ở đây mà không có kiên nhẫn thì chẳng làm nổi chuyện gì đâu. Tớ từng nuôi khoảng mười con nòng nọc trong các cái lọ, nhưng chúng chết hết cả, chỉ có mỗi con này là sống sót. Nghĩa là, thí nghiệm đã thành công rồi.

Tất cả bọn con trai sau những từ ngữ khoa học như thế đều im lặng.

— Đây này, tớ mang ra cho các cậu xem, chứ không thì tớ nghĩ con này cũng chết mất, các cậu lại chẳng nhìn thấy gì!

— Khéo thật! — Timosha nói rồi quay trở lại chỗ ông nội đang ngồi trên gờ đất quanh nhà.

— Ở đằng kia Valka đang khoe con ếch khoa học đấy, nuôi nó lớn lên trong cái lọ! — Và cậu kể cho ông nghe về thí nghiệm của Valka.

— Ngồi đấy, nghĩa là... — ông thở dài và không hề khen ngợi Valka về lòng kiên nhẫn.

Ông không hề ngạc nhiên. Cành cây nhỏ trên ngón tay cái to tướng của ông đột nhiên kêu rắc một tiếng rồi gãy gập. Timosha nhìn vào chân ông nội và nghĩ về con ếch — một con ếch nhợt nhạt, trong suốt và chẳng giống chút nào với những con ếch ở ao. Bạn bè của con ếch thì đang nhảy nhót trong ao, còn con này lại chỉ ngồi đó, không thể bơi cũng chẳng thể nhảy...

Con dao trên tay Timosha rơi xuống lúc nào không hay. Cậu tưởng tượng ra cảnh mình và ông Aggey đang ngồi chễm chệ như thế trong một chiếc lọ thủy tinh trong suốt, ngột ngạt và nóng bức. Những đôi mắt khổng lồ nào đó tiến lại gần quan sát họ, rồi nhấc bổng cái lọ lên xóc mạnh làm họ đập đau đớn vào thành lọ, vì đau mà phải cử động.

Timosha thậm chí thấy nghẹn thở.

"Làm sao bây giờ? — Cậu nghĩ. — Băng qua xông vào Valka rồi giật lấy cái lọ sao? Không được rồi. Valka khỏe hơn. Với lại chẳng biết lũ con trai trong xóm sẽ đứng về phe ai. Cậu ta tự tay nuôi con ếch, giờ tự nhiên chạy đến cướp lấy sao! Biết làm sao bây giờ?" — Cậu bé dằn dằn dỗi dỗi.

Và rồi đột nhiên như có dòng điện chạy qua người cậu: Đổi! Đổi lấy bộ sưu tập!

Cậu vội vã chạy đến bệ cửa sổ lấy những chiếc thuyền xuống. Nhưng trước mắt cậu vẫn hiện lên những chiếc chân nhỏ trong suốt của con ếch trên mặt thủy tinh bẩn.

— Đổi lấy cái lọ! Đổi lấy con ếch sống trong lọ! — Timosha vừa thì thầm vừa lẩm bẩm. Những chiếc thuyền không còn nằm gọn trong tay cậu nữa mà rơi xuống đất. — Đồ dối trá! Mắt cậu thèm thuồng ghen tị đấy Valechka ạ! Mày muốn gửi chúng đi đâu thì gửi! Lại còn bày đặt thí nghiệm với tớ! Nhốt con ếch sống vào trong lọ!

— Lấy cái giỏ đi, — ông Aggey nói bằng một giọng kỳ lạ, như thể muốn nói thêm điều gì đó nữa.

Timosha nhìn lại ông cụ và thấy đôi lông mày của ông không còn nhíu lại nữa.

— Đây, cầm lấy giỏ này.

Đám trẻ vẫn tụ tập quanh nhà Kudinov, dù đã thưa bớt. Val’ka đang kể về cuộc sống trên các tàu vũ trụ.

«Giá như nó đừng kịp nói: "ê-na-be-da, đổi rồi cấm trả"», Timosha vừa tự nhẩm trong đầu vừa chen qua đám đông tới gần lọ thủy tinh.

— Cậu đòi đổi cái gì — tớ chịu, — cậu ta thở dài, — tớ muốn đổi món này.

Theo luật cổ xưa của lũ con trai, vốn được tôn trọng nghiêm ngặt ở khu ấp này, sau lời đó bắt buộc phải thực hiện giao dịch.

— Đây là con ếch khoa học mà! — Val’ka đỏ mặt vì bực bội, bởi cậu biết rõ: tất cả bọn con trai vừa mới đây còn trầm trồ ngắm nhìn con ếch và khen ngợi sự kiên nhẫn của nó, thì giờ đây có thể quay lưng lại chống lại cậu, thậm chí ăn đòn vì vi phạm luật bất thành văn. — Đổi ngựa lấy chấy chắc! — cậu ta uể oải nói. — Cậu muốn đổi gì, cho cái gì?

Cuộc trao đổi vẫn có thể không thành nếu các món đồ đưa ra không ngang giá.

— Bộ sưu tập!

— Ồ ôi! — Vas’ka thốt lên. — Chỗ bộ sưu tập này đổi được cả ngàn con ếch như thế ấy chứ.

— Ê này! — Kas’ka Motnev bực tức gào lên. — Con ếch nó tự lớn lên được, chứ làm tàu vũ trụ thì phải có tài đấy.

— Đổi đi! — Vas’ka giục giã. — Tàu vũ trụ để cả thế kỷ vẫn còn, chứ con ếch thì sẽ chết là xong! Kìa, nó đã không còn nhúc nhích nữa rồi!

— Tớ đổi! — Đến lượt Val’ka lo lắng kẻo cuộc trao đổi bị hủy bỏ.

Timosha chộp lấy chiếc lọ thủy tinh, chạy ra một khoảng xa rồi gào lên:

— Bọn mày! Đồ tàn nhẫn! Nhốt bọn mày vào lọ thủy tinh xem nào! Cho khoa học à! Nhốt vật sống vào lọ! Đồ đồ tể quỷ quái!

Bọn trẻ há hốc cả miệng vì ngạc nhiên.

Timosha chạy tọt vào một con hẻm nhỏ. Cậu tựa lưng vào hàng rào dội. Con ếch nhỏ trong lọ hoàn toàn không cử động.

— Cậu sao thế? — Timosha nói. — Cậu chết rồi đấy à? Cậu đừng chết nhé! Làm ơn đấy! Tớ sẽ đưa cậu ra khỏi đó ngay đây!

Cậu tìm thấy hai hòn đá. Nhưng khi đặt chiếc lọ lên đá, cậu lại nghĩ có thể làm tổn thương con ếch. Cậu đưa chiếc lọ lên sát mắt. Con ếch nhỏ nhìn Timosha đầy buồn bã...

nhưng có lẽ nó cảm thấy rất ngột ngạt trong chiếc lọ thủy tinh với những giọt nước đọng trên thành.

— Cậu ráng chịu chút nhé! — Timosha nói. — Ráng chịu đi. Tớ hiểu chứ, tớ chỉ sợ làm cậu bị thương bởi các mảnh vỡ thôi. Tớ sẽ chạy đến chỗ bác Antip, con trai ông nội. Bác ấy đang ở trong xưởng, bác ấy có dao cắt thủy tinh... bác ấy sẽ cẩn thận cắt chiếc lọ ra. Cậu ráng chịu nhé! Tớ sẽ quay lại ngay. Nơi này chỉ cách đó ba ki-lô-mét chạy bộ thôi. Cậu đừng chết đấy nhé!

Timosha ngắt một chiếc lá bàng lớn, quấn chiếc lọ thủy tinh nóng hổi, dính nhớp vào trong rồi lao đi trên con đường thảo nguyên rực nắng.

Trong xưởng vắng ngắt. Chỉ có bên lò rèn một người thợ rèn mình trần, mình đầy than đen đang lụi hụi làm việc.

— Bác Antipushka! — Timosha reo lên.

— Bác ấy đang ăn trưa rồi, — người thợ rèn đáp.

Timosha chạy vòng quanh xưởng. Ngay dưới mái che, một chiếc bàn được dựng lên và khoảng mười người thợ đang ăn món súp okroshka.

— Bác Antipushka! Đây này! — Timosha vừa thở hển hển vừa nói, rồi đặt chiếc lọ lên bàn.

— Kìa! — bà bếp hét lên. — Lại mang đủ thứ dơ bẩn đặt lên bàn rồi.

Antip đặt thìa xuống và bắt đầu ngắm nghía chú  ếch con. Ở đó, bố của Valka cũng đang ngồi.

— Chà xem này! — ông nói khi cầm chiếc lọ lên. — Làm sao mà cháu lại nhét nó vào trong đó được thế?

— Đúng là lũ trẻ ranh! — bố của Hristi ngọng nghịu lên tiếng. — Cái gì chúng nó cũng nghĩ ra được. Thật không thể tin nổi: nhét cả vào lọ!

— Hiện tượng tăng trưởng nhanh đấy! — người thợ máy trưởng lên tiếng.

— Bác Antipushka! — Timosha vừa thở dốc vừa van xin. — Bác lấy nó ra khỏi đó đi. Nó vẫn còn sống đấy! Là do Valka nhét nó vào từ hồi nó còn là con nòng nọc, rồi nó lớn lên trong sự giam cầm đấy! Nó ngồi trong đó giống như ông nội Aggey bị bắt làm tù binh vậy! — Timosha không cầm lòng được nữa, sụt sịt mũi.

Mọi người quanh bàn bỗng im lặng.

— Tớ sẽ đánh chết cái đồ con nhà nát rượu ấy! — bố của Valka lên tiếng và đập mạnh thìa xuống bàn. — Đồ độc ác! Còn tớ thì, đúng là thằng ngốc, lại đi mừng rỡ chứ... — Ông như muốn xin lỗi các đồng nghiệp. — Thôi được rồi, tối nay tớ sẽ cho nó một bài học.

— Không cần phải cho nó thêm trí khôn đâu! — Antip nói bằng giọng lạnh như gỗ. — Trí khôn của nó đã có thừa rồi...

Ông mang từ trong xưởng ra chiếc dao cắt thủy tinh và cẩn thận cắt phần cổ lọ. Chú ếch con rơi ra mặt bàn gỗ khô ráo.

— Sao các người lại thả nó ra chỗ khô thế này! — bà bếp lên tiếng.

Bà đẩy những người công nhân đang cúi xuống con ếch ra và đặt một chiếc đĩa nhỏ đựng nước lên bàn. Antip dùng những ngón tay to, đen nhẻm của mình nhẹ nhàng nhặt cơ thể lỏng lẻo của con vật lên và thả vào nước. — Nào, bơi đi! Bơi đi! — Timosha nài nỉ. Và con ếch, như nghe thấy, khẽ cử động chân, đẩy người đi. — Còn sống! — mọi người mỉm cười. — Nó bơi rồi! — Bất ngờ cái đầu bù xù của Khristi nói ngọng len lén tiến sát vào chiếc đĩa. — Ula! — Còn cháu ở đâu ra thế? — bố cậu bé hỏi. — Dạ cháu chạy theo Timonia. Bố biết không, anh ấy đã đổi cả bộ sưu tập để lấy con ếch này đấy! Giờ Valka sẽ đi Moscow nhận giải thưởng. — Chứ sao! Họ đã trao giải cho nó đấy. Ở Moscow, bố biết không, — bố của Khristi nói, — ở đó cũng không phải lũ ngốc đâu. Họ sẽ nói: "Nào, đồng chí thân mến, hãy cắt ra cho chúng tôi xem thử gì đó, ví dụ thế này". Ở đó mọi sự thật sẽ lộ ra thôi. — Cháu không tiếc bộ sưu tập sao? — Antip hỏi, đặt bàn tay nặng trĩu, ấm áp lên lưng Timosha. — Dạ cháu sẽ lại cắt thêm mà, — cậu bé trả lời, ngắm nhìn con ếch đang bơi lội trong đĩa, tận hưởng sự tự do. — À, này, cầm lấy! — Antip nói và đặt con dao gấp tuyệt vời của mình trước mặt Timosha. — Ôi trời! — Khristi thốt lên. — Cái này cho nó luôn ạ? — Vì khoa học, — bố của Khristi nói. — Vì đã tạo ra một bước ngoặt cho suy nghĩ, vì lòng trắc ẩn. Antip mở lưỡi dao và nhẹ nhàng chọc vào tay Timosha, theo phong tục Cossack cổ xưa, để con dao được tặng không gây hại cho ai./.

                      Gemini dịch  từ cuốn HÀNH VI với sự  theo dõi của Vũ Nho. Một bản dịch hay!  

                                    Hà Nội, ngày 13/9/2026