NGUYỄN ĐỨC PHƯỚC giới thiệu TRỊNH THANH SƠN

TRỊNH THANH SƠN – MỘT ĐỜI THƠ NẶNG TÌNH QUÊ

                      NGUYỄN ĐỨC PHƯỚC

Nhà thơ Trịnh Thanh Sơn (1948–2007), bút danh Lý Nguyên Anh, quê ở Nga Sơn, Thanh Hóa. Anh không chỉ được biết đến với tư cách một nhà thơ mà còn là người viết văn, làm báo, phê bình văn học, phê bình điện ảnh và biên kịch. Anh có câu thơ nổi tiếng: “Anh ngồi rót biển vào chai”.

Trên lĩnh vực báo chí và phê bình, Trịnh Thanh Sơn từng là một trong những cây bút giới thiệu, phê bình chủ lực của Báo Văn nghệ, đặc biệt là Văn nghệ Trẻ. anh thường xuyên có bài viết, trong đó nổi bật là những bài giới thiệu, phê bình thơ. Điều đáng chú ý là anh có một phong cách viết rất riêng: ngôn ngữ tự nhiên, gần gũi, không cầu kỳ. Đọc bài viết của anh, như nghe anh kể chuyện, dẫn dắt người đọc đi vào thế giới của các tác giả và tác phẩm.

Thơ Trịnh Thanh Sơn mang vẻ đẹp mộc mạc, sâu lắng, đậm tình quê. Những hình ảnh đồng làng, cọng rơm, giậu cúc tần, đóa tầm xuân… đi vào thơ anh tự nhiên như hơi thở cuộc sống, bắt đầu từ những điều bình dị, thân thuộc để gửi gắm những suy tư về con người, quê hương và thân phận. Đằng sau vẻ dung dị ấy là một tâm hồn nhiều trăn trở, cô đơn và nặng lòng với những ký ức đã qua. Các tập thơ tiêu biểu của anh gồm: Cọng rơm vàng (1993), Giậu cúc tần (1996), Đóa tầm xuân (1999) và Giàn thiên lý (2004). Ngoài ra, anh còn có tập truyện ngắn Chuyện tình bên sông (1994), Gã nhà quê và bộ tiểu luận phê bình ba tập Đi dọc cánh đồng thơ và Tuyển tập thơ Vàng gieo đáy nước (2007)

Tôi quen anh khoảng hơn hai mươi năm trước. Tôi nhiều lần ra Hà Nội đến Hội Nhà văn và Báo Văn nghệ, qua Nhà thơ Trương Vĩnh Tuấn, tôi được gặp anh. Qua những lần gặp để lại trong tôi nhiều ấn tượng đẹp về anh. Anh cũng đã viết giới thiệu hai tập thơ Sông Thiêng và Lời biển của tôi, bài giới thiệu đã được in trên Báo Văn nghệ Trẻ

Tôi nhớ có một lần, tôi cùng anh và nhà thơ Trương Vĩnh Tuấn và một số nhà văn... vào một quán. Cô chủ quán xinh đẹp bước đến, thấy vẻ mặt buồn, không vui vẻ như mọi khi, vì là chỗ quen biết của quán, Trịnh Thanh Sơn không gọi những món ăn, thức uống mà nói: “Em cho một đĩa nụ cười!”. Một câu gọi món thật bất ngờ và đầy chất thơ. Mọi người đều bật cười, cô chủ quán cười tươi sau đó rất vui vẻ. Đó là một khoảnh khắc đáng nhớ. Chính từ câu nói ấy, tôi đã làm bài thơ Xin mua, bài thơ sau này được lựa chọn làm đề thi thử Tốt nghiệp THPT quốc gia năm học 2025 và 2026.

Trịnh Thanh Sơn đã đi xa, nhưng những hình ảnh làng quê trong thơ anh và  giàn thiên lý trong trang viết của anh vẫn còn đó. Với tôi, anh không chỉ là một nhà thơ, một cây bút phê bình có cá tính, có phong cách riêng, mà lối viết đó, cần cho tôi học hỏi khi viết giới thiệu, phê bình, tạo cho tôi nhiều cảm hứng để viết bài cho báo, đặc biệt là Báo Văn nghệ, Văn nghệ Trẻ
Sau đây xin giới thiệu bài viết về tập thơ Giàn thiên lý của Trịnh Thanh Sơn- NXB Hội Nhà văn năm 2004; tập thơ được đánh giá là nổi bật nhất, khá rõ nét hồn thơ và phong cách nghệ thuật của Trịnh Thanh Sơn.

LÊN GIÀN THIÊN LÝ XEM THƠ GÃ “PHÙ THỦY”
(Đọc tập thơ Giàn thiên lý – NXB Hội Nhà văn năm 2004 của Trịnh Thanh Sơn)
Một dịp ra Hà Nội tôi được diện kiến nhà thơ – nhà phê bình Trịnh Thanh Sơn. Trong lúc trà dư tửu hậu tôi vui miệng gọi anh là gã “phù thủy” của thơ. Có thể nói không quá lắm khi hiện nay công việc phê bình các tác phẩm văn học đang cần được quan tâm thì Trịnh Thanh Sơn đã góp phần không nhỏ trong việc phê bình thơ. Những tập thơ qua bàn tay của gã hình như đều được thăng hoa. Không biết bằng “phép thuật” gì mà các tập thơ sau khi được gã “sờ” vào đều có thêm một “thương hiệu”. Vì chọn lọc rất kỹ nên những tập thơ được gã cấp “Chứng chỉ ISO…” ít khi người đọc bắt gặp phải hàng giả. Nếu có xảy ra thì âu cũng là chuyện thường tình vì biết đâu hôm ấy gã “phù thủy” bị cảm cúm, nhức đầu.
Hôm nay tôi nhận được tập thơ gã gửi tặng: Giàn thiên lý – NXB Hội Nhà văn năm 2004. Với thơ người thì gã “phù phép” hay đến vậy còn thơ mình thì có “phép thuật” gì chăng? Hóa ra khi đọc xong tôi mới thấy gã là một người đa tình, đa sầu, đa cảm. Mở đầu tập thơ gã vô cùng trân trọng khi viết về mẹ:
Vùn vụt ngày đêm năm tháng trôi đi
Lưng mẹ còng hơn lúc nào chẳng biết
Bao yêu thương dành cho con cháu hết
Cho riêng mình chỉ một miếng trầu thôi.
(Mẹ và thơ)
Tấm lưng mẹ còng như dấu hỏi đặt ra cho mỗi người đã làm gì cho mẹ? Mẹ có đòi hỏi gì đâu! Thời gian dấu hỏi càng cong và càng đậm nét. Cái mà mẹ nhận chỉ là miếng trầu cay. Lòng mẹ bao la quá, mẹ chỉ nhận những đắng cay cho mình còn hạnh phúc thì dành cho con, cho cháu. Dẫu có “phép thuật” đến mấy thì gã “phù thủy” cũng không níu được thời gian để trở về những năm tháng trong vòng tay mẹ:
Không mãi được trong vòng tay mẹ nữa
Những chân trời vẫy gọi chúng con đi
Xuân Tân Tỵ tròn tám mươi tuổi mẹ
Lòng rưng rưng con lại dắt thơ về.
(Mẹ và thơ)
Vì bất lực nên gã phải bám lấy thơ: “Lòng rưng rưng con lại dắt thơ về”, câu thơ này cứ ám ảnh tôi. Cũng như chọn vũ khí phê bình để bênh vực cho thơ thì gã chỉ có một con đường duy nhất mà theo như nhà thơ Hữu Thỉnh đã từng viết là lấy thơ để bênh vực cho mẹ (Thơ mỗi ngày người càng ít đọc hơn/Con xin chọn thứ vũ khí này bênh vực Mẹ – Hữu Thỉnh). Và nhờ thơ gã mới nói hết được tấm lòng của gã đối với mẹ. Tình cảm yêu thương ấy đã đưa gã trở về tuổi ấu thơ:
Người ta khi chào đời
Ai cũng thò đầu trước
Còn mẹ sinh ra tôi
Hai chân vung lộn ngược.
(Chân dung tự họa)
Thế là chân dung gã được phác họa từ đây. Vừa sinh ra gã đã phải tự bước bằng chính đôi chân của mình và bước qua tuổi thơ gã. Trên cánh đồng tuổi thơ ấy gã bắt đầu nhận ra những thân phận, những đứa trẻ lam lũ, cơ cực cùng trang lứa hay của chính gã:
Ai biết một chiếc lá chiếu dệt bao nhiêu sợi cói?
Ai biết chú mười bé lăm kia đã cắt bao đám cói làm nên bao nhiêu lá chiếu?
Ai biết bao nhiêu giọt mồ hôi chưa kịp mặn của chú bé mười lăm nhỏ xuống cánh đồng?
(Cánh đồng tuổi thơ)
Vâng, có thể không ai biết, ngay cả chú bé mười lăm kia cũng không biết, nhưng gã biết và gã đã mang “giọt mồ hôi chưa kịp mặn” ấy hành trình xuyên suốt cuộc đời gã: Chú bé cõng cả cánh đồng tuổi thơ sau lưng đi vào thành phố.
Rồi gã lớn lên, giàn thiên lý mà mẹ gã ươm trồng bắt đầu nở hoa cũng là lúc:
Dưới giàn thiên lý ấy
Tôi lần đầu hôn em
Mùi hương thiên lý thoảng
Dịu dàng nương sương đêm.
(Giàn thiên lý)
Đọc đến đây mới biết gã “phù thủy” cũng biết yêu và tình yêu của gã đẹp lắm, dữ dội lắm. Với mối tình đầu ấy gã đã tắm trong vầng trăng mười sáu và hương vị ấy đã ám ảnh gã đến tận sau này:
Bây giờ ta gặp người con gái ấy trong mơ
Mà mùa đông ta mơ nhiều nhất
Bao giờ ta cũng nói lời yêu tha thiết
Khi heo may tràn qua cánh đồng…
(Mùa đông)
Gã đã yêu hết mình và có thể chết vì tình yêu. Nhưng điều gì đến rồi cũng đến, nó kết thúc bởi sự đổ vỡ và chia ly. Gã đau đớn lắm, ngay cả trong giấc mơ, đau đớn về mối tình đầu của gã. Đôi lúc gã tưởng như vết thương cũ đã khép lại, nhưng khi trở mùa nhất là mùa đông đến, nó làm gã nhức nhối và mỗi lần như thế gã lại thốt lên:
Nếu có đêm trăng nào
Trở lại nơi vườn xưa
Em hãy tới bên rào
Nghe tầm xuân nức nở.
(Chân dung tự họa)
Tầm xuân nức nở hay chính gã đang nức nở. Mà đâu phải gã nức nở cho chỉ mối tình ấy, gã đa mang lắm, gã khóc cho mình khóc cho người, khóc vì món nợ của gã. Chỉ nợ một người mà gã tưởng như mắc nợ cả thế gian này. Nghe to tát quá. Thì ra cái nợ của gã cũng không lạ gì, nhưng vì gã là con người có trách nhiệm và nặng về tình cảm nên gã không thể ngồi yên được:
Lại đùng đùng yêu em
Thế mới ra nông nỗi
Trời hành thành hóa dại
Ôm món nợ trần gian.
(Nợ trần gian)
Và vì sống nặng tình, nặng nghĩa như vậy nên gã rất trăn trở và dằn vặt khi lỡ làm điều gì có lỗi với ai đó:
Làm được một việc tốt
Vui cả suốt một ngày
Lỡ nói lời không phải
Năm ngoái buồn năm nay.
(Ba bài tứ tuyệt)
Đọc Giàn thiên lý như được xem những thước phim quay chậm của Trịnh Thanh Sơn về tình yêu và tình cảm của anh với gia đình và bạn bè… Bằng chân dung tự họa với ngôn ngữ thơ mộc mạc, ngắn gọn, súc tích, anh đã tái tạo những hình ảnh sinh động, chân thật, thấm đẫm tình người từ thời thơ ấu cho đến hôm nay. Trong đó hình ảnh Mẹ và Em được khắc họa rõ nhất. Vì không có “phép thuật” gì nên tôi chẳng dám “múa rìu qua mắt thợ”. Những dòng trên đây chỉ là cảm nhận của riêng tôi khi đọc thơ Trịnh Thanh Sơn.
Tháng 11/2005
Nguyễn Đức Phước