CHUYỆN VỀ CHIẾC TRAIKA

Chuyện nhặt
CÂU CHUYỆN VỀ CHIẾC XE TRAIKA (Чайка)

               QUỐC TOẢN

Có những chuyến đi, lúc lên đường tưởng chỉ là một cuộc gặp gỡ bình thường, vậy mà nhiều năm sau, mỗi khi nhớ lại, tôi vẫn thấy trong lòng mình có điều gì đó xao xuyến. Có những người bạn, khi còn sống vẫn thường gặp nhau, chuyện trò bông đùa, chẳng ai nghĩ một ngày kia họ đã trở thành người của ký ức. Và cũng có những câu chuyện, thoạt nghe chỉ là chuyện vui bên đường, nhưng ngẫm kỹ lại hóa ra có chút gì đáng để người ta tự cười mình, rồi tự nhắc mình một điều trong cuộc sống.
Tôi vẫn thường có những chuyến lang thang như thế.
Ngày ấy, tôi làm “hoa tiêu” cho các nhạc sĩ trong một chuyến thăm Khu Di tích Đá Chông, (còn gọi là K9) nơi từng gìn giữ thi hài Chủ tịch Hồ Chí Minh trong những năm chiến tranh. Đá Chông nằm bên dòng sông Đà, tựa lưng vào núi rừng Ba Vì, cảnh sắc vừa hùng vĩ vừa trầm mặc. Đứng giữa không gian ấy, người ta dễ có cảm giác như thời gian đang đi chậm lại. Những câu chuyện của một thời đất nước gian lao, những con người đã sống và làm việc trong hoàn cảnh đặc biệt, dường như vẫn còn phảng phất đâu đây.
Tôi đi cùng các nhạc sĩ, vừa làm người dẫn đường, vừa làm hướng dẫn viên bất đắc dĩ. Cái tính vốn thích chuyện trò, gặp chuyện gì biết được là tôi lại hào hứng kể. Mà đã kể thì đôi khi cũng “bon mồm”, cứ như thể mình là người trong cuộc từ thuở nào.
Chẳng biết có phải cái máu nghề nghiệp cũ vẫn còn vương vấn hay không, nhưng khi nhìn thấy hai chiếc xe Traika (có nghĩa là Chim mòng biển) được bảo quản tại đây, tôi lập tức nhớ lại một câu chuyện từ mấy chục năm trước, hồi tôi còn đứng trên bục giảng ở Trường Sĩ quan Chỉ huy Kỹ thuật Ô tô.
Ngày ấy, tôi dạy môn nhiên liệu. Giáo trình sử dụng có những tài liệu tiếng Nga, trong đó nhắc đến các loại xăng có chỉ số octan cao như A-98, A-100, dùng cho một số dòng xe đặc biệt, trong đó có xe Traika. Đối với một người dạy kỹ thuật, những cái tên ấy không chỉ là kiến thức trong sách. Đã dạy thì phải hiểu, đã giảng thì phải biết, ít nhất là phải hình dung được loại phương tiện mà mình đang nói đến. Thế nhưng, khổ nỗi, tôi chỉ biết chiếc xe ấy qua những dòng chữ trong giáo trình.
Không cam chịu cảnh dạy “chay”, một thứ mà bản thân chưa từng được nhìn tận mắt, tôi đem chuyện hỏi các thầy từng dạy mình, hiện giờ xe Traika hiện có ở Việt Nam không? Các thầy đều bảo có, nhưng chỉ có vài chiếc và các thầy cũng chưa được tận mắt nhìn thấy.
Thời ấy, phương tiện thông tin còn thiếu thốn, không có chuyện muốn xem một chiếc xe đặc biệt là chỉ cần mở điện thoại ra, gõ vài chữ rồi ngồi xem ảnh. Những phương tiện phục vụ nhiệm vụ quốc gia, nhất là những phương tiện liên quan đến công tác bảo vệ và di chuyển thi hài Bác Hồ, lại càng không phải thứ muốn tìm hiểu lúc nào cũng được.
Vậy là tôi vẫn tiếp tục dạy. Lên lớp, vẫn giảng về nhiên liệu, về chỉ số octan, về yêu cầu kỹ thuật của động cơ. Còn chiếc Traika thì vẫn nằm đâu đó trong trí tưởng tượng của một ông thầy dạy nhiên liệu ô tô.
Mãi đến năm 1990, cơ hội mới đến.
Hồi ấy, K9 vẫn là khu vực thuộc diện bí mật. Muốn vào thăm không phải cứ thích là đi. Tôi phải mang giấy giới thiệu, nhờ một người bạn dẫn vào. Chuyến đi ấy, với người khác có thể chỉ là một lần đến thăm địa điểm lịch sử, nhưng với tôi, nó còn có một mục đích riêng: được “mục sở thị” chiếc xe Traika mà mình đã dạy suốt bao năm qua.
Và rồi, tôi đã nhìn thấy hai chiếc xe ấy. Cảm giác lúc đó thật khó tả. Một người làm giáo viên dạy kỹ thuật, sau nhiều năm chỉ biết một phương tiện qua sách vở, nay được “mục sở thị”, chẳng khác nào người học địa lý cả đời chỉ nhìn bản đồ, bỗng một ngày được đặt chân đến vùng đất mình từng nghiên cứu.
Tôi tìm hiểu thêm mới biết, Traika là loại xe đặc chủng do ngành công nghiệp ô tô Liên Xô sản xuất, gắn với nhiệm vụ phục vụ các lãnh đạo cấp cao của Đảng và Nhà nước Xô-viết. Vào đầu những năm 1980, sau cuộc chiến tranh biên giới tháng 2 năm 1979, Việt Nam đề nghị Liên Xô hỗ trợ phương tiện và thiết bị phục vụ nhiệm vụ đặc biệt. Tháng 8 năm 1983, hai chiếc xe được đưa sang Việt Nam bằng đường hàng không. Sau khi tiếp nhận, lực lượng làm nhiệm vụ bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh tổ chức quản lý, bảo quản và huấn luyện sử dụng xe. Các chuyên gia Liên Xô trực tiếp hướng dẫn việc điều khiển xe trên những địa hình khác nhau cũng như quy trình chăm sóc, bảo dưỡng.
Nghĩ đến đó, tôi càng thấy việc mình được đứng trước hai chiếc Traika không chỉ là thỏa mãn sự tò mò. Đằng sau nó là cả một nhiệm vụ đặc biệt gắn với lịch sử đất nước, với trách nhiệm của những con người được giao phó công việc thiêng liêng.
Từ ngày ấy, chiếc Traika không còn là một cái tên xa lạ trong giáo trình của tôi. Nó đã có hình hài, có màu sơn, có những chi tiết cụ thể để tôi hiểu rằng kiến thức trên trang giấy chỉ thực sự đầy đủ hơn khi được kiểm chứng bằng thực tế.
Nhưng câu chuyện về chiếc xe ấy, hóa ra, vẫn còn một câu chuyện vui hơn nhiều.
Lần này, khi đưa các nhạc sĩ đến thăm K9, đứng trước hai chiếc Traika, tôi lại hào hứng kể cho các anh nghe câu chuyện cũ của mình. Kể về thời dạy học, về những dòng chữ tiếng Nga trong giáo trình, về chuyện hỏi các thầy mà chẳng ai được nhìn thấy xe, rồi mãi đến năm 1990 mới có dịp tận mắt chứng kiến.
Đang lúc “bon mồm”, tôi nhìn sang nhạc sĩ Phó Đức Phương, rồi chỉ tay: - Anh Phương đứng cạnh chiếc xe này, em chụp cho anh một kiểu ảnh làm kỷ niệm!
Anh Phương vui vẻ đứng vào vị trí. Tôi giơ máy lên, ngắm nghía một chút rồi bấm máy. Chụp xong, anh cười tươi, cái cười hồn nhiên, có phần tinh nghịch của một người luôn biết cách làm cho câu chuyện trở nên vui vẻ.
Anh bảo: - Quốc Toản ơi, đưa ảnh lên “phây búc” thì nhớ chú thích ảnh cho anh nhé!
- Ghi thế nào hả anh?
Anh chẳng cần nghĩ ngợi lâu, buông một câu tỉnh bơ: - Ghi là: “Trước khi trở thành nhạc sĩ, Phó Đức Phương từng lái xe này đưa ông Cụ đi công tác”... Hihi!
Tôi phá lên cười. Đúng là Phó Đức Phương! Một câu nói mà người nghe vừa buồn cười vừa không biết nên đáp lại thế nào. Nếu ai không biết anh, lại nhìn thấy bức ảnh có chú thích ấy, khéo còn tưởng chuyện thật. Một bên là chiếc xe đặc biệt từng phục vụ nhiệm vụ quốc gia, một bên là ông nhạc sĩ nổi tiếng với những ca khúc đậm chất dân gian, quê hương, sông núi. Hai thứ tưởng chẳng liên quan gì đến nhau, qua miệng anh, bỗng trở thành một câu chuyện có đầu có cuối, nghe cứ như thật.
Bây giờ tấm ảnh ấy đã trở thành kỷ niệm. Nhạc sĩ Phó Đức Phương đã về với tổ tiên năm 2020. Người nghệ sĩ tài hoa để lại cho đời nhiều ca khúc có sức sống bền bỉ, mang hơi thở của đồng quê, của những dòng sông và miền đất Việt Nam. Anh có cái duyên riêng, vừa nghiêm túc trong âm nhạc, vừa hồn nhiên, hóm hỉnh trong đời thường.
Mỗi khi nhớ đến anh, tôi lại nhớ chuyến đi Đá Chông năm ấy, nhớ chiếc xe Traika và câu chuyện “ông nhạc sĩ từng lái xe đưa ông Cụ đi công tác”. Một chuyện đùa mà tôi tin rằng, nếu anh còn sống, mỗi lần gặp lại, chỉ cần nhắc đến thôi, anh sẽ lại cười cái cười phớ lớ như ngày nào.
Có một điều khiến tôi tự thấy buồn cười hơn cả. Hồi còn dạy ở Trường Sĩ quan Ô tô, tôi đã mất bao nhiêu năm đứng lớp, giảng giải về nhiên liệu, về những yêu cầu kỹ thuật của động cơ, trong đó có loại xăng dùng cho xe Traika. Vậy mà suốt cả một thời gian dài, tôi vẫn chưa biết chiếc xe ấy trông ngang dọc ra sao. Nói theo kiểu dân dã, tôi đã giảng về nó bằng kiến thức sách vở, chứ chưa có cơ hội đối diện với nó ngoài đời.
Nghĩ cho cùng, chiếc xe Traika đã dạy tôi một bài học mà có khi giáo trình không viết thành lời: dạy và học là hành trình đi tìm cái đúng. Cái gì chưa biết thì nên học, chưa rõ thì nên hỏi, chưa chắc thì đừng vội khẳng định. Đừng biến điều mình đoán thành điều mình biết, càng đừng biến điều mình chưa biết thành chân lý để dạy người khác.
*
Cho đến tận bây giờ, mỗi khi nhớ đến chuyến đi thăm K9, nhớ đến nhạc sĩ Phó Đức Phương, mỗi khi đi hát karaoke, tôi không thể không hát Chảy đi sông ơi. Sông vẫn chảy, đời người thì hữu hạn. Những người bạn lần lượt đi xa, chỉ còn lại tiếng hát, tấm ảnh và những câu chuyện nhặt dọc đường.