NHỮNG NGÀY HỌC TIẾNG BA LAN

DART GIANGG

Mùa thu 30 năm trước (1989) chúng tôi sang Ba Lan học đại học. Một năm học tiếng ở ĐH Ngoại ngữ, Thanh Xuân, Hà Nội với cô giáo Barbara Machejko, cô Oanh, thầy Hiến và cô Hoá cho chúng tôi cảm giác mình đã nắm vững ngôn ngữ của Chopin, của Mickiewicz. Vì sinh viên Việt Nam học thuộc bài rất nhanh, ngữ pháp chia cách rào rào, đọc, hát véo von, có đứa còn làm thơ ‘po polsku’ mới ghê chứ. Tóm lại là giỏi, tự tin lắm.

Bay sang Moscow, đi tàu tới biên giới, đến ga trung tâm Warszawa, câu chuyện tương tự như bao nhóm lưu học sinh khác, không cần phải kể lại làm gì. Nhưng chuyến tàu từ Warszawa đến trường tiếng ở Lodz mới thật sự là lúc lớp tôi, trên 20 bạn, xâm nhập thực tế cuộc sống bình thường của người Ba Lan. Lý do là chúng tôi không ngồi cùng nhau mà tuỳ vé Đại sứ quán mua cho, cứ ngồi chen vào các khoang tàu (przedzial) cùng hành khách Ba Lan, đi về ga Lodz Fabryczna.

Tôi cùng ba bạn cả nam cả nữ ngồi vào một khoang như thế, và hành khách Ba Lan duy nhất có mặt là một anh lính về phép thăm nhà. Có lẽ lần đầu tiên trong đời anh gặp một lúc mấy sinh viên từ Việt Nam lại “bi bô” nói tiếng Ba Lan. Anh lính trẻ và chúng tôi say sưa nói chuyện, thời gian trôi qua sao mà nhanh. Đến một ga trước bến cuối anh ta xuống tàu, chào chia tay và được  một cô bạn trong nhóm chúng tôi tặng chiếc quạt giấy màu xanh đỏ, xếp lại được, và có hình chim chóc hay Chùa Một Cột gì đó.

Điều làm chúng tôi ngỡ ngàng là cả nhóm điểm lại trí nhớ thì thông tin duy nhất chúng tôi ghi được từ câu chuyện chỉ có đúng một nội dung: Anh lính trẻ về quê thăm nhà, anh đã có bạn gái. Còn tên anh ta là gì, họ gì, đóng quân ở đâu, về nhà chỗ nào, không một ai nhớ nổi dù anh lính đã nói hết cho biết. Chúng tôi thực sự choáng vì cảm tưởng trình độ tiếng Ba Lan tưởng là siêu giỏi của mình đã tan vỡ, không nắm bắt được gì từ câu chuyện đời thực của một người Ba Lan nói đúng tốc độ bình thường.

Môi trường học tiếng ở Thanh Xuân hoá ra chỉ để diễn tập vào các vai trò không có thật, giáo viên chỉ dùng những từ đã học quen, ngữ pháp thì rất tốt nhưng biết để đọc và viết may ra không sai, còn nghe và nói coi như số không tròn trĩnh.

Cảm giác đó theo đuổi tôi ít nhất là suốt hai năm đầu ở Ba Lan. Trong lớp ở trường tiếng thầy giáo nói gì cũng hiểu, nhưng ra phố mới thực sự là ú văn ớ. Đã có huyền thoại, không phải từ khoá tôi, rằng sinh viên Việt Nam muốn mua gà mái già để về nấu phở nhưng không nhớ từ “kura” mà chỉ biết “kurczak” (gà) nên đã vào cửa hàng vừa vỗ cánh phành phạch, vừa hô “nie kurczak, kurczak mama”. Thực tế là ai đi cửa hàng lần đầu cũng dùng tay rất nhiều để chỉ và vận dụng “cặp đối lập Tak - Nie” (Có - Không) nhuần nhuyễn thì mới không đói. Vì thời đó Ba Lan còn nghèo, chưa thoát khỏi kinh tế XHCN, làm gì có các món ăn sẵn đóng gói đẹp đẽ như bây giờ. Thịt vẫn cần ông rzeznik chặt từ tảng to ra chia thành cân, lạng. Gà vẫn cả con nằm một đống trong thùng to tướng, mua thì chỉ người ta nhặt cho, cân xong gói vào giấy. Xét ra cũng hay, không hại môi trường bằng túi nilon và giấy bóng kính như bây giờ.

Nhưng tiếng Ba Lan còn khó với tôi vì thiếu kinh nghiệm sống và ít va chạm ngoài phố. Có lần chạy nhanh qua đường tàu điện để đón tàu kịp lên Quảng trường Tự do (Plac Wolnosci), chỗ bắt đầu tới trung tâm Lodz, tôi bị một người Ba Lan trên tàu điện thò cổ ra quát một tiếng rõ to. Tôi giật bắn mình và toát mồ hôi mà không hiểu vì xấu hổ đã chạy ẩu qua đường hay vì không hiểu ông ta nói gì, cảnh báo mình Cẩn Thận, hay chửi là Đồ Ngu.

Học ngành xã hội với vốn liếng zero, cứ tay không bắt giặc:

Trong cả khoá sang Ba Lan năm 1989 chỉ có tôi và một bạn nam nữa học ngành luật nên vào lớp Xã hội Nhân văn (humanistyczne), còn tất cả là học khoa học tự nhiên. Các bạn đó đều có thành tích giỏi toán, lý...đầy mình, các bằng cấp, huy chương, kể cả thi Olympiad quốc tế, nên có vốn sẵn cho việc chuẩn bị lên đại học. Còn tôi ghè răng vào tảng đá xã hội, chính trị, lịch sử bằng tiếng Ba Lan mà vốn kiến thức mang theo coi như lạc lõng.

Nhà tôi có truyền thống khoa bảng Nho học nhiều đời, đến bố tôi thì vững cả Hán văn, văn học Pháp, ông ngoại (ở cùng) giỏi tiếng Pháp từ nhỏ, và sau bố mẹ tôi đều đi học Liên Xô, mang về khá nhiều sách báo, tranh ảnh tiếng Nga. Tôi nhớ năm 4 tuổi mẹ đọc cho tập chính tả câu thơ đầu tiên là của Vương Bột, “Lạc hà dữ cô vụ tề phi; Thu thuỷ cộng trường thiên nhất sắc” và bản dịch Việt (của Tản Đà) “Cái cò bay với ráng sa; Sông thu liền với trời xa một màu”. Sau này tôi đua với bạn xem ai thuộc nhiều câu Truyện Kiều, Chinh Phụ Ngâm (cả phần Hán Việt và Việt ngữ) và ngoài những gì dạy ở trường tôi tự tham khảo Quốc văn Giáo khoa thư, đọc văn chương Tiền Chiến, Tự lực Văn đoàn, sách sử cả Bắc và Nam (trước 1975). Đến tuổi lớn lên, vào thời Văn học Đổi mới tôi cũng rất say mê đọc Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài... xem kịch Lưu Quang Vũ nhưng vốn văn sử châu Á đó đem sang Ba Lan coi như vô dụng, và sẽ phải làm lại từ đầu, bằng thứ ngôn ngữ nghe trúc trắc, khó vào.

Thôi không còn cách nào khác là đi tìm mua sách về ráng mà đọc cho nhớ. Tôi mua cả các tạp chí cũ để về đọc, tra từ điển tối ngày. Mới đầu nhìn vào tờ báo chỉ thấy...toàn ảnh vì mắt tự nhiên chạy đến ảnh, dễ hiểu, và lảng tránh các cột chữ đen kịt, nhìn như rừng cây. Điều quái dị nhất là có khi thấy cả câu đọc lên quen mà không hiểu toàn bộ nghĩa. Khổ, vì hồi đó mới sang đã biết gì về nước Ba Lan đâu mà hiểu ngữ cảnh xã hội cúa bài báo. Thế mà cứ phải kiên trì đọc, chú thích từ mới đầy ra rìa trang báo, rồi gom lại một đống trên bàn, mấy tháng sau đọc lại vẫn như mới vì quên hết rồi.

Nghe đài cho tới lúc “thông tai”:

Phần nghe thì được anh Nguyễn Đức Hà (Hà Bọ, nay ở Toronto) từ Wroclaw đến thăm và chỉ cho cách là mua một cái đài, để trong phòng cứ bật kênh thời sự Polskie Radio suốt ngày đêm, để tiếng “rót vào tai cho quen”. Tôi và bạn cùng phòng, Nguyễn Duy Tùng (nay ở Warszawa) làm theo ngay. Tôi không rõ cách này đã giúp chúng tôi “thông tai” tiếng Ba Lan bao nhiêu nhưng hai thằng đồng ý là có một ông hay một bà Ba Lan “thường trú” trong phòng nói suốt ngày cho mình nghe thì cũng tốt.

Đài Ba Lan cũng phát nhiều bài hát và các cuộc nói chuyện của khán giả gọi vào tâm sự buổi tối nên phần nào các “audiencje” đó cũng thêm vào trải nghiệm sống của chúng tôi những tháng đầu tiên. Sau này lên đại học ở TH Warszawa, tôi sống chung phòng với hai sinh viên Ba Lan trong akademik Zwirki i Wigury, và cả hai bạn đó đều mê nghe Radio Zet, kênh FM chơi nhạc nhiều hơn Polskie Radio kênh 1, gọi thân ái là Jedynka. Tôi quen dần với giọng của Andrzej Wojciechowski, người sáng lập và dẫn chương trình của kênh Radio Zet (Zetka) nhưng thấy giọng phát thanh viên của đài nhà nước Polskie Radio, những người tôi chẳng nhớ tên, vẫn ấm hơn, trong hơn, từ tốn và sang trọng hơn.

Từ khoảng 1995-96 tôi sang Paris học nghề phát thanh ở RFI mới ngộ ra rằng nghe đài giúp học tiếng nhiều. Bản tin thời sự đầy ắp sự kiện, tên người, địa danh, số liệu phải nén vào chỉ 2-3 phút, buộc người nghe phải giỏi tiếng để nắm bắt nhanh. Cảm ơn anh Hà.

Một chiêu luyện tiếng nữa là đi xem phim:

Vẫn để học tiếng và để cuộc sống đỡ nhàm chán, chúng tôi rủ nhau đi xem phim ở rạp. Người đi đầu trong các cú wyjazd xem phim là Nguyễn Hoài Giang (nay ở Hà Nội). Phim Ba Lan, phim Hollywood, Giang đều tìm trên báo các buổi vé rẻ, ở rạp (kino) thường xa, giờ oái oăm,  để rủ chúng tôi đi. Cứ trèo lên tàu điện đi vào phố chính Piotrkowska ở Lodz, rồi đổi tàu đi tiếp. Có khi xem xong phim là nửa đêm, mấy thằng gồm có tôi, Hoài Giang và Nguyễn Anh Dũng (nay ở Warszawa) bước ra phố mùa đông tuyết rơi mù mịt, tìm tàu điện tramwaj chẳng còn, thế là đành lội tuyết cuốc bộ tìm ra bến xe bus đêm, hỏi trẹo cả miệnh thì người ta cũng chỉ cho hướng đi về nhà sinh viên ở Dom Zoo, phố Lumumba.

Dạo đó Ba Lan đã tự do về văn hoá nên nhập nhiều phim Mỹ, chúng tôi xem toét hết cả mắt. Vì phim Mỹ họ để nguyên bản tiếng Anh, chỉ chạy phụ đề màu trắng bằng tiếng Ba Lan, nên để “học tiếng” chúng tôi dán mắt vào đọc và chẳng nhớ là thu nạp được nội dung phim qua nghe tiếng Anh, đọc tiếng Ba Lan hay...đoán mò.

Uốn lưỡi bảy lần trước khi nói:

Ai học tiếng Ba Lan hoặc các tiếng châu Âu đề thấy dù mình cố phát âm chuẩn, kể cả khi có akcent khá đúng, toàn bộ câu nói của “phe ta” vẫn không giống người ta. Điều này có lý do từ cả cấu trúc thanh quản, thói quen dùng lưỡi và môi để nói tiếng Việt, khác cách bật hơi từ phổi, ra họng qua lưỡi ra môi, lên mũi của người châu Âu. Bố tôi đã học cả Pháp và Nga, nói người châu Âu “nói như hát opera”, còn người mình nói “như chim hót”. Khác nhau cơ bản.

Người học nào đã qua tuổi bắt chước hệt như trẻ em Tây hay dùng âm gần đúng để thay thế cho âm có trong tiếng châu Âu, vì thế chúng ta chỉ nói gần giống nhưng không bao giờ giống họ về âm sắc, sức vang của ngôn ngữ. Nó cũng như một số bạn Ba Lan, Mỹ, Pháp nói tiếng Việt giỏi nhưng nghe vẫn “ồm ồm” khác tiếng ta, lộ ra cách bật hơi quá mạnh, bỏ dấu quá rõ.

Tiếng Ba Lan thuộc nhóm Tây Slavic, các phụ âm (spolgloski, consonants) rất cứng, như các tiếng Đức, Hà Lan, và các nguyên âm (samogloski, wovels) không còn độ mềm như tiếng Nga. Tuy thế, âm điệu của tiếng Ba Lan vẫn thuộc nhóm Slavic nên nghe dịu hơn tiếng Đức. Đó là những điều tôi nghe và đọc được sau này, còn hồi mới sang thì chỉ chăm chăm làm sao nói cho đúng. Nói sai người ta không hiểu, chấm hết.

Thật may là cùng đi có bạn Đỗ Thăng Long, ca sĩ của năm (nay ở Warszawa). Long chỉ cho tôi và một số bạn cách đặt vị trí của lưỡi, và cách nhả hơi khi phát âm các phụ âm khó và gần giống nhau (theo cái tai Việt Nam) là c, z, dz...Ai đã học tiếng Ba Lan chắc biết âm nặng như rz, sz, cz cứ uốn lưỡi lên là nói đúng, nhưng các phụ âm nhẹ đi cùng i như ci, zi, zie, sie...mới là khó. Khi đã luyện được, bạn tự nhiên thấy nói gì cũng dễ và không còn nói câu đơn giản như “Co sie dzieje?” (Chuyện gì đó?) như thể nó là “Xôi xéo dày ê”.

Nói, nghe, đọc, viết. Ai bảo học ngoại ngữ là dễ? Đó là công việc cực kỳ gian khổ, khổ hơn các bạn ở Việt Nam học tiếng Anh để nói với Tây, với Mỹ rất nhiều. Ở VN các bạn là chủ nhà, họ đến thì phải theo mình, tiếng Anh của bạn có chưa chuẩn lắm vẫn chém gió về các thứ ở Việt Nam cho Tây nghe. Còn chúng tôi khi đó phải học cấp tốc một thứ tiếng không phổ biến trên thế giới, phải nhập tâm toàn bộ cuộc sống, văn hoá nước người ta chỉ trong vòng 9 tháng học và vài tháng hè.

Học nhiều nhưng để nói với ai?

Phần tiếp xin kể về những người Ba Lan đầu tiên có kiên nhẫn nghe tôi nói tiếng mẹ đẻ của họ. Tiếc là không ghi âm ghi hình những cuộc tiếp xúc đó để có tư liệu soạn phim hài.

Sent from my iPad